Мезолит — нұсқалар арасындағы айырмашылық

Түйіндемесі өңделмейді
'''Мезолит''' (мезо… және грек. lіthos – тас) — орта тас ғасыры, [[палеолит]] пен [[неолит]] аралығындағы тас дәуіріне жататын кезең. Бұл терминді 19 ғасырдың 70-жылдарының аяқ кезінде швед ғалымы О.М. Торелль енгізді. Еуропа мезолитті шамамен б.з.б. 9 — 5-мыңжылдықтарды, Таяу Шығыста ол б.з.б. 10 — 7-мыңжылдықтарды қамтиды. ұалымдар арасында [[ru: мезолит]]мезолиттің тарихи-мәдени, хронологиялық шегі жөнінде әртүрлі пікірлер бар. Материалдық мәдениеттің даму тұрғысынан қарағанда мезолит палеолиттің жалғасы болып табылады, бірақ бұл дәуірде өнім өндірудің алғышарттары қалыптаса бастайды, ол өз кезегінде мезолитті неолит дәуірімен тығыз байланыстыра түседі. Сондықтан бірқатар археологтар бұл термин орнына [[эпипалеолит]] (палеолиттен кейінгі), ал кейінгі мезолитке протонеолит сөзін қолданып келді. Кейбіреулері жоғары палеолит пен мезолитті қосып миолит деп те атады. Мамандардың көпшілігі тас өңдеу техникасындағы ерекшеліктер арқылы мезолитті басқа дәуірлерден ажыратуға болады деген пікірді ұстанды. Тас құралдарын дайындау мезолитте одан әрі жетіле түсті. Сегмент, трапеция, үшбұрыш түріндегі ұзындығы 1 — 2 сантиметр геометриялық шақпақтас құралдары шыға бастады (Микролит). Палеолиттен мезолитке көшу ауа райындағы өзгерістерге, ең алдымен, бірнеше мыңжылдықтарға созылған мұз дәуірінің аяқталуына байланысты. Б.з.б. 10-мыңжылдықтар шамасында қазіргіге жақын гидрографиялық торап, фауна мен флора пайда болды. Адамзат тарихындағы ең алғашқы экономикалық дағдарыс палеолит дәуірінің соңында болып өтті. Бұл кезде адамдар саны арта түсті. “Мамонттық фауна” құрамына кіретін жануарлар түрлері жойылды. Бұрынғы аңды қаумалап ұстау, қуалап аулау, тағы басқа аңшылық әдістер маңызын жойды. Осы кезде мезолит дәуірінің ең маңызды өнертабысы — садақ пен жебе пайда болды. Ол ұсақ әрі жүйрік аңдарды, тіпті құстарды да аулауға мүмкіндік берді. Оның ойлап табылуы өндіргіш күштер дамуындағы шын мәніндегі төңкеріс болды. Енді жекелеген аңшылар қауымға онша тәуелді болмай, өзі-ақ аң аулауға шыға алды. Нәтижесінде қауымдар ыдырап, кезбе аңшылықтың рөлі күшейді. [[Голоцен]] кезеңінде жылынған күн терімшіліктің маңызын арттырып, неолит заманында қалыптасқан егіншіліктің алғышарттарын жасауға ықпалын тигізді. Мұздық ерігеннен кейін судың мол болуы балықтардың өсіп-өнуіне қолайлы жағдай туғызды. Бұл балық аулау тәсілдерін жетілдіруге ықпал жасады. Адамдар иілген қармақтарды, ауды, гарпундарды пайдаланып, балық аулаумен айналысты. Алғашқы қайық түрлері мен ескектер жасалынды. Ит қолға үйретілді. Ежелгі адамның өмір салты өзгерді, аң аулауға қолайлы алаптарды іздестіріп жиі қоныс аударып отырды. Қазіргі таңда Қазақстан жерінен мезолит ескерткішінің 50 шақты орны табылған. Олар негізінен Оңтүстік Қазақстан жерінен (Жаңашілік 1 — 3, Маятас, Бөген, тағы басқа), Қаратаудан (Соркөл, Шаханта, тағы басқа), Есіл маңынан (Мичурин, Боголюбово — 2, Явленко — 2, тағы басқа), Атбасар төңірегінен (Тельман-7, -8а, -9а, -14а, тағы басқа), Сарыарқадан (Әкімбек, Қарағанды-15, тағы басқа), Торғайдан (Тұз, Дүзбай-6, Евгеньевка, тағы басқа), Батыс Қазақстан облысынан (Сарыайдын, Шәуші, тағы басқа), Екібастұз төңірегінен (Талдыөзек-21, Шідерті, тағы басқа), Маңғыстаудан (Шақпақата-2, Қызылсу-1, тағы басқа) табылды.<ref>«Қазақстан тарихы» (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 1-том. — Алматы: Атамұра, 2010.—71 ISBN 978-601-282-026-3 </ref>Қазақстан аумағында мезолит кезеңі осы кезге дейін аз зерттелген. Бұл уакытгың материалдык мәдениеті туралы алғашкы акпаратақпарат 50-жылдарда ғана пайда болды25.70—80-жылдардағы В.Ф. ЗайберттіңЕсіл оңіріндеөңірінде, В.Н. Jlor- ішннің Қостанай маңы мен Торғайда жүргізген дал алы кдалалық зерттеу жүмыста-жұмыстары ры ганағана мезолит және онын далалыкдалалық оңірдегіөңірдегі айрыкшаайрықша белгілері туралы жалпы сипатта алғашқы түсініктер алуға мүмкіндік берді. 80-жылдардын аяғы мен 90-жылдардың басында Батыс және Оңтүстік Қазақстанда архео¬логиялыкархеологиялык зерттеулер жандандырылып, бірнеше жаңа тұрак ашылды.
Палеолиттен мезолитке (грекше «мезос» — орта деген созденсөзден шыкканшыққан) кошукөшу климаттагыклиматтағы озгерістерменөзгерістермен ерекше болды. Бірінші кезекте бұл мұздық- тардыңмұздықтардың еруімен байланысты. Бұл кезде казіргісінеқазіргісіне жакынжақын гидрографиялық желі орнығып, осімдіктерөсімдіктер мен жануарлар дүниесінің қазіргісіне жакынжақын құрамы калыптасадықалыптасады. «МамонтгыкМамонттық» жануарлар түрлерінің жойылуы тамактамакқ табудың бұрынғы әдістерін (камалап аулау және т. б.) жарамсыз етіп, тіршілік кұралдарын қамтамасыз етудің жацажаңа әдістерін жедел іздестіру кажеттігінқажеттігін тугыздытұгызды. Мейлінше елеулі фауналық озгерістерөзгерістер болган бір аймақтарда егіншілік және мал шаруашылыгы элементтері пайда болып, баскаларында балық аулау және жинау — аңшылык кәсібі калыптасады26калыптасады. Әдебиетте мезо-мезолиттің литтіңмейлінше мейліншс opәp түрлі хроіюлогиялықхронологиялық шеңберлері мен онын,оның ерекше си- паттамаларысипаттамалары бар. Қазакстан аумағының далалыкдалалық өңірі үшін ең қолайлысы мезолиттің б. з. б. X — VII мыңжылдықтар бойы болуын мойындау керек27керек. Садақ пен жебенің кеңінен қолданылуын, еңбек құралдарын дайындауда сына техникасыныңтаралуынтехникасының таралуын, халықтың орынорың ауыстыруының артуын ме- золиттіңмезолиттің ең жалпы ерекше белгілері деп санауға болады. Мәдени-шаруа- шылықшаруашылық үлгілердің және еңбек құралдарын дайындау технологиясы сипаты- ныңсипатының аймақтық ерекшеліктері археологиялык мәдениетті боліпбөліп көрсетуге мүмкіндікбередімүмкіндік береді.
Тас ғасырының аяғына карай далалыкдалалық-орманды далалық оңірдегіөңірдегі жабайы жануарлардыңтүржануарлардың күрамытүр кұрамы едәуір артып: жылқы, коян, сутышқан, күндызкұндыз, касқыр, түлкі, аю, кабан, елік, бұлан, қарақұйрык, киік, бизон, туртүр болды болды28. Олардың арасында жануарлар үйірлерінің саны жеткіліктігіне байланысты сонау палеолит дәуірінде калыптаскан тобырлы түрде камалапқамалап және куалапқуалап аулау дағдысы жойылмады. Бірақ Қазақстан тұргындарының өмірінде анаң аулаудың жеке әдістері жетекші маңыз алады.
Алғашкы аншылар жоғарғы палеолиттің озіндеөзінде-ақ жайғаскан жерлері-жерлерінен нен андыаңды қамалап аулауға тиімді орындарға қоныс аударды. Бұл табиғат аймактарыныңаймақтарының ауысуына ғана емес, халык санының ұлғаюына да байланыс¬тыбайланысты: аң аулайтын жер таршылық етіп, түрғындардыңтұрғындардың бір бөлігі барған сайын алыс солтүстікке, Ертіс, Есіл, Тобыл, Торғай, Орал озендерінің аңғарлары- на қоныс аударады. Мезолиттік тұрактар осы кезге дейін палеолитгік орын- дарорындар табылмаған жерлерде пайда болады. Сонымен бірге бүкіл Қазақстан аумағында осы кезге дейін жиырма шақты ғана мезолиттік түрактартұрактар мәлім және солар ғана жақсы зерттелген, ал палеолитгік (неғүрлым ертедегі) түрак- тардыңтұрактардың қазірдін өзінде тіркелгені жүзден астам. БүлБұл түрғындартұрғындар санының кемігенін білдірмейді. Ежелгі адамның өмір салты өзгерді, олар неғүрлым жиі қозғалып, аң аулауға қолайлы алаптарды іздестіріп жиі коныс аударып отырды. Сондықтан бүгінгі күні ортаңғы тас ғасырыныңтұрақтарынғасырының тұрақтарын табуға байланысты қиындыктар туып отыр: өйткені олар көбінесе небәрі бір мау- сыммаусым ішінде ғана болып, олардың орнында материалдық калдыктар калмады деуге болады. Сонымен бірге б. з. б. VIII мыңжылдыкка карай қазіргісінен әлдеқайда жұмсақ болған жылы климат ұзақ мерзімді, жылы және баска тұрғын жайлар салуды кажетқажет етпеді, сондықтан аншылараңшылар озөз тұрактарының орнын оңай әрі тез ауыстырып отырды. Қызылжар каласына жакынжақын Есіл бойынан Мичурин, Боголюбов-2, Явленко-2 түрақтары табылды. Сәл оңтүстікте, Атбасар маңында—Тельман-7, — 8а, — 9а, — 14а, одан да оңтүстікте, КарагандыКарағанды манында Әкімбек және Қараганды-15 тұрақтары бар. Көкшетау маңындагы далалыкдалалық Шағалалы жағалауындагыжағалауындағы Виноградовка-2а, — 12 тұрак- тары мәлім. Торгай ойпаңы ауданында — Дұзбай-6, Қостанай қаласы манын¬даманында Дачная және Евгеньевка түрақтары орналаскан29.
Әлбетте тұрақтар озендерөзендер мен көлдердің жагасынажағасына орналасатын. Жога- рыдаЖоғарыда айтылғанындай, түргынтұргын үй кұрылыстарының калдыктары сақталма- гансақталмаган. Есіл озеніөзені аңгарында көлемі 40—60 шаршы метр, каңқасының қабыр-қабырғаларының галарының боренелерібөренелері терең комілмегенкөмілмеген жеңіл, тік бүрышты күрылыстаркұрылыстар болған деп жорамалдауға ганағана болады. Сондай-акақ лашық тәрізді тұргынтұрғын жайлар салынгансалынған, олардың орындарында шағын шұңқырлар ганағана калган.
Мезолит дәуірінің ең маңызды өнертабысы — садақ. Шынына келгенде адамга ол жоғаргы палеолитте мәлім болған, біракбірақ оның кең таралуы жеке аң аулауға көшуге байланысты ганағана мейлінше қажет болды. Садақ пен же- беніңжебенің ойлап табылуы өндіргіш күштер дамуында шын мәнінде революция еді. Сайып келгенде бұл ежелгі адамның шаруашылык оміріндегіөміріндегі түбірлі озгерістергеөзгерістерге жеткізді. Садак пен жебе барлық жерге дерлік тез таралды. Ол 10 мың жылдан астам уақыт бойы ең тез атылатын және ең жаңа кару бол¬дыболды. ОнынОның найза мен шанышқыдан артықшылығы нысананы алыстан атуын- даатуында ғана емес, сонымен катар ату әдістерінің алуан түрлі: тұрып та, жатып та, отырып та атуға болатындығында еді.
Мезолитте еңбек күралдарын дайындау техникасында да одан әрі прин- циптіпринципті озгерістерөзгерістер болды: олардың молшерімөлшері тастың молшерінемөлшеріне байланысты болтан жокжоқ. БүлБұл қыстырма техникасының аркасындаарқасында мүмкін болды. Оның мәні мынада еді: заттың (пышақтың, канжардың, жебе мен найза үшының) негізі сүйектен немесе ағаштан жасалды. Олардың негізінде үзыншаұзынша қиық- тарқиықтар-саңылаулар жасалып, оларға ұзындығы 2—1 см пышакпышақ сиякты тас қа-сияқты лакшадантасқалақшадан істелген откірөткір ұш салынып, қара маймен немесе қара майлы затпен бекітіЛді30бекітілді. СойтіпСөйтіп осындай қалақша бейімделген нүсқаныңнұсқаның түпкі түрі ретін- деретінде (оның үстіне Қазақстан аумағында ғана емес, іс жүзінде бүкіл әлемде) кеңінен таралды. Бейімделген нұсқаны косымшақосымша ондеуөндеу және оларды не- гізгенегізге немесе сапқа бекітудің әр түрлі әдістері арқылы іс жүзінде кез келген еңбек күралынкұралын дайындауға болатын еді. Сол кезде олардың жаппай тарал- ғандарытаралғандары мыналар: жебелердің, шанышкылардың, найзалардың үштары, тері ондеугеөндеуге арналған қырғыштар мен сүргілер, пышақтар, әр түрлі түйреуіш- тертүйреуіштер, теріні, сүйек пен ағашты ондеугеөндеуге, саңылау тесуге арналған сүргілер мен біздер, кескіштер, жебе сабын ондеугеөңдеуге арналған қырғылар. Тас сыныктары- нан кобінесекөбінесе кырғыштар жасалған.
Қазакстан мезолиті ескерткіштерінен табылған материалдық калдықтар кешенінің Оңтүстік Орал, Батыс Сібір, Шығыс Каспий маңыоңірімаңы ескерткіш-өңірі теріненескерткіштерінен елеулі айырмашылықтары жоқ. Жебелер үштарыныңтүріндегіүштарының түріндегі және бейімделген нүсканынұсканы қосымша ондеуөндеу әдістеріндегі болмашы айырма- шылықтардыайырмашылықтарды ғана атап отугеөтуге болады. Мысалы, Мичурин, Дүзбай-6, Дачная тұрактарындағытұрақтарындағы геометриялык нысанда кыстырмалар жокжоқ. Сонымен бірге бұлардағы кыстырма калакшаларқалақшалар тым шағындығымен ерекшеленеді, сондык- тансондықтан «микролиттер» деп аталған. Бұл ерекшеліктер аумақтықта, хроноло- гиялык та бола алатын еді. Маңғыстау түбегінің мезолиттік мәдениетінің қалыптасуы туралы мәселе адамның Арал-Каспий суайрығын игеру та- рихыментарихымен озараөзара тығыз байланысты31. Маңғыстаудың мезолипіктүрағы (Кызыл- су- 1 және баскалар) мен Солтүстік-Батыс (Айдабол тобы) және Оңтүстік- Батыс (Дефе-Шығанак) Үстірттің соларға жақын ескерткіштері үштыұшты қырғыш- тардыңқырғыштардың үлкен тобымен, жиектері ұсақ оймалы және иілген қыргыларменқырғылармен, ассимметриялы және сирек болса да симметриялы трапециялармен, «шағын кескіштермен», кескіштермен, сабынан суырылатын жапыракжапырақ сияқты жебе ұштарымен, қыстырмалармен, ұшы қиғаш откірөткір бізімен, қалакшалармен және қабаттары онделгенөнделген үшыұшы бар сыныксынық тастармен сипатталады.
 
177

өңдеме