Уақ — нұсқалар арасындағы айырмашылық

Түйіндемесі өңделмейді
ш
'''Уақ''' тайпасының рулары меимен аталары жоңғарларды ігуыпқуып шығу кезеңінде қазақтардың Орталық және Шығыс Қазақстанға қайтып оралуы тұсындағы жалпы ағын бойынша қозғалған. Бастапқыда уақтардың бірнеше қауымы [[Ерейментау іказығынажазығы]]на (мысалы, Тұраққопа алқабы) қоныстанған да, басқалары Ертістің оң жағалауыиажағалауына (Арқатау тауы жазығына) кеткен. ЕрейментаудаиЕрейментаудан олар Ертістің сол жағалауына, Шар, Ащысу секілді өзендер бойына көшеді. Ертістің оң жағалауында уақтардың біразы жалға: 1 шаңыраққа 40 тиын, 1 ірі қараға 15 тиыитиын, 1 қойға 5 тиын, әрбір шаңырақтың түтін салығыиасалығына 30 тиын төлепу кабипеттік және әскери жерлерде кошіпкөшіп жүрген. Жайылым меимен учаскелерді жалға алатыиалатын ақшасы бөлмағаиболмаған кейбір қауымдар Ертістің сол жағалауына, ал басқалары Томск губерииясыгуберниясы меимен Алтай таулы өкругініңокругінің жерлеріиежерлеріне кетеді. Мысалы, Жансары руы 1876 жылға дейін Алтай таулы округішңокругінің жеріидежерінде қыстап жүргеи дежүргенде, өзінің Семей облысыиаоблысына қосылуы себепті Ертіске кошіпкөшіп келуге мәжбүр бөлғанболған.
 
XIX ғасырдың біршшібірінші жартысыидажартысында уақтар барлық округтерде қоныстанды деуге болады, алайда олар АягозАягөз, АмаиқарағайАманқарағай (Құсмұрын), БаяпауылБаянауыл сыртқы округтері меимен Омбы ішкі округіидеокругінде копкөп болганболған. Салық төлемеген болыстар жөиіндежөнінде жасалған 1841 жылғы ведомость бойыишабойынша, ондайлар: СарманУақСарман болысыпдаУақ болысында 3220 адамы, 736 шаңырағы бар 12 ауыл, ал ШоғаУақ[[Шоға Уақ]] болысыидаболысында 3999 адамы, 913 шаңырағы бар 14 ауыл болған. Уақтардың екі болысында барлығы 26 ауыл, 1649 шаңырақ, 7219 адам есептелген.
 
Бұл кошпенділеркөшпенділер өздерін УақтаиУақтан тараған сегізінші буыпбызбуынбыз деп білетін ағайынды Шоға мен Сарманның ұриақтарыұрпақтары (6кесте). Сібір шебі тоңірегіндетөңірегінде көшіп жүрген 374 шаңырақ уақтар 7ші7- ші казак полкінің жерінен қуып шығарылып, 1844 жылы Аягөз округінің Уақ бөлыстарынаболыстарына қосылды. ШөғаШоға (6 ауыл, 621 шаңырақ) мен Ергенөкті уақ (5 ауыл, 430 шаңырақ) біріккеибіріккен бір Уақ болысы Томск губерниясындағы Бийск округінің жерінде, Черемухов және Белокаменный станицаларыяастанцияларына жақын жерде көшіикөшіп жүрген. Ал олар барлығы 11 ауыл болып, 1051 шаңырақты біріктірген. Баянауыл, АқмөлаАқмола сыртқы округтеріне қосылған уақтардың көпшілігі Томск және Тобыл губернияларьшдагубернияларында көшіп жүрген.
1849 жылғы деректер бойыишабойынша, 4 әкімшілік ауылдаңауылдан (384 шаңырақ) тұратын БаяпауылБаянауыл уақтары (ергенекті уақ руының Бидалы атасы 6кесте6-кесте) Томск губерииясыныңгубериниясының Бийск округіндегі Семияр станицасының маңында, Сарбеубел алқабында, сөндайақсондай-ақ Тобыл губерниясьшың Омбы округінде, Песчаный станицасынастанциясына жақыижақын маңда көшіп жүрген. 1840 жылғы деректерге қарағанда, ашылмақшы болған Көкпекті округі иіегіндеиелігінде Делбегетеіі тауы мен Жартас алқабыпаналқабынан Шар озеиіпеөзеніне, ІТриказдапприказдан солтүстікбатысқасолтүстік карай- батысқа қарай 150 шақырым қашықтықта көшіп жүргепжүрген уақтардың 170 шаңырағы болған. Омбы округіндегі казак полктері жерінде көшіп жүргеи уақтар да көп болған.
 
Мысалы, 5ші5 - ші, 6шы6 - шы казак полктерінің жерінде (ҚұлаидыҚұланды даласы) 665 шаңырақ, Ертістің сол жағалауындағы 10 шақырымдық өңірде, 7ші7 - ші полктің жерінде 909 шаңырақ кошіпкөшіп жүргепжүрген. Ақмола сыртқы округіне қөсылғанқосылған 10 қауымнан тұратын (898 шаңырақ) ШөғаШоға Ергенекті уақ (Бидалы, Жансары аталары 6кесте) рулары да округтен тыс жерлерде: Томск губерииясыііыңгуберииясының Бийск округіидогіокругіндегі Лебяжье, Ямышев, Семияр сташтңаларыстанциялары маңыидамаңында: Тобыл губерииясыныңгуберниясының Омбы округіндегі Качиры және Песчаный станицаларыстанциялары аралығыидааралығында, Черлак сташщасыныңстанциясының маңыпдамаңында, сондайақсондай 7казак- полкініңақ жоғарыда7 аталған- станицаші лказак арполкінің жоғарыда аталған маңындағыстанициялары Ллеріндемаңында кошіпкөшіп жүргеижүрген. Сібір ведомствосы жерінің батысында, Орынбор ведомствосының жерімен шектес, Аманқарағай уақтары орналасқан.
 
Уақтардың шағын топтары Кіші жүздің жерінде, Тамды, Қарақобда жәиежәне Сарықобда өзендеріиіңөзендерінің бас жағыижағын мекендеген. Өз тайпаластарынан бөлініп қалғаи бұл уақтар Кіші жүз рулары (әлімүлыәлімұлы, байұлы тайпалары) арасында қоныстанған. Бұлар, мұнда не жоңғар шапқыншылығыианшапқыншылығынан кейін қалған немесе өз тайпаластарымен ренжісіп, өларданолардан айырыла көшкен болса керек. Соңғысы жиі болатыиболатын құбылыс. Мысалы, Орта жүз тайпалары арасынан өз руластарынан бөлініп, Орта жүз қауымдарына кетіп қалғанына көп бөлғаиболған жағалбайлыларды, тамаларды т. б. жиі кездестіруге болады. Өскемен уезінің жерінде, Бұқтырма өзенінің бас жағыидажағында және Аршаты тауының төңірегінде керейлермен бірге уақтардың 68 қожалығы көшіп жүрген.
 
Семей уезінде уақтардың 5728 қожалығы болған. Төрт болыс пен Қызылқұм болысының бір бөлігі солардан құралған. Олардың орналасқан жерлері Семей қаласынан оңтүстікке қарай Семейтау, Белтерек, Арқалық тауларыиыңтауларының жазығы, Ащыкөл өзенінің төңірегі және Ащысу өзенінің бас жағы. Олар Ертістің оң жағалауында уездің 10 шақырымдық өңірін бойлай және одан әрі шығысқа қарай Лебяжье, Черный поселкелері аралығындағы жазыққа орналасқан. Ертістің оң жағалауындағы Белағаш даласында қазақтар Кабинеттен, Сібір казак әскерінеиәскерінен жалға алған Қараөзек, Қарағанды т. б. «бос дала» деп аталатын жерлерде тұрды. XVIII ғасырдың аяғында Жалқарағай (Шульба тоғайы) мен Қараөзе кҚараөзек (Ремев даласы) ормандары мүлде бос болған. Қыс кезінде бұл жерлерге сол жағалаудан мал айдап әкелініп жүрген. 1780 жылдар шамасында Уақ тайпасынан шыққан Есібар өз руластарымен Жақсы Қараөзекке (Ремев даласы) қоиыстандықоныстанды. Ол кезде бұл қоныстанушылар алым төлемегеытөлемеген.
 
XIX ғасырдың алғашқы отыз жылдығында Семей округтік приказы жаңа ңоиыстанушыларданқоныстанушылардан Байуақ болысын құрып, ол 1874 жылы оның аты Белағаш болысы деп өзгертілді. БүлБұл болыста 1444 қожалық болғапболған, ал оның 25,75 процентіпайызы уақтардың қожалықтары еді. Белағаш даласындағы түрлі тайпалар руларының өздеріпөздерін "қырық ру" деп атағанын корсетекөрсете кету орынды. Павлодар уезінде уақтардың 1399 қожалығы болған. Олар Ертістің оң жағалауындағы 10 шақырымдық өңірден (Крутояр поселкесі Песчаный пөселкесіпоселкесі) шығысқа қарай Барабин даласымен шектесіп жатқан көптеген көлдерге дейіигідейінгі далаға орналасқан.
 
Уақтар иелігінің оң-түстікоңтүстік шегі Әжі-Болат-Қарасу көлдері бойымен өткен. Ертіс өңіріиеөңіріне уақтардан иегізіненнегізінен алғанда Бидалы (Ергенекті уақ) тармағының Әжібек, Абырай аталары мен аздаған Шоға руы (6-кесте) қоиыстандықоныстанды. Қазақстанның солтүстігіидесолтүстігінде, Петропавл уезінде, уақтар Обаған өзенінің шығыс жағалауында, Алабота, Қойбағар, Шалқар, Жарқайың, Шошқалы көлдерінің жазығында, Есіл, Қойбағар, Түнтүгір өзендөріндеөзендерінде көшіп жүрген. ОндағаиОндаған шаңырақ Теке өзеиіөзені маңында қоиыстанғаиқоныстанған. Петропавл уезінде 221 ауыл (2260 шаруашылық) болған, бұл барлық шаруашылық саныиыңсанының 19,8 процептіпайызы болады. Уезде ергенекті уақ руының қауымдары көбірек те, Шоға руының өкілдері азырақ болған.
{{Қазақ рулары}}
[[ru:Уак]]
471

өңдеме