Уикипедия:Сенімді дереккөздер — нұсқалар арасындағы айырмашылық

толықтыру
(толықтыру, аударған Нұргүл)
(толықтыру)
living persons.}}
{{End citation}}
 
=== Дереккөзін көрсету міндетті емес жағдайы ===
Кей жағдайларда дереккөздерді көрсету міндетті емес немесе қажеті жоқ. Көбінесе жалпыға белгілі фактілерді растайтын дереккөздерді талап ету керек емес. Өнер туындыларына арналған мақалаларды (фильмдер, кітаптар және т.б) немесе компьютер ойындарын қосымша дереккөздермен растаудың қажеті жоқ. Алайда қаралып жатқан мәліметтерді фильмнен немесе ойыннан білу мүмкін болмаса, дереккөз берілуі тиіс. Сонымен қатар жеңіл тексерілетін мәліметтерді – сәулет ескерткіштерінің қанша қабатты екенін, айналымдағы ақша бірлігінде қандай сурет бар екенін сілтемемен растаудың қажеті жоқ.
 
== Жалған беделділіктен сақ болыңыз ==
Кез келген дереккөздердің беделділігіне сене бермеңіз. Ғылыми дәреже тек өз саласында ғана беделді болып саналады. Көптеген сілтемелері бар веб-сайттар сенімсіз болуы мүмкін. Оған мысал ретінде [http://psyberia.ru/mindterritory/tally00 Вит Ценёвтің сайтында] Уильям Тэллидің адам қажеттіліктері теориясына жасаған сипаттамасын ала аламыз: Тэлли және оның теориясы студенттердің рефераты үшін ойлап табылған. Сіздің өзіңізге өзіңіздің қоятын алғашқы сұрағыңыз мынадай болмақ: – сіз сілтеме ретінде пайдаланатын сайтқа кім жауапты? Олардың біліктілігі мен сайтты редакциялауы қандай саясатпен іске асады? Интернетте әрбір адам қалаған ақпаратын орналастыра алатынын естен шығармаңыз.
 
Дереккөз ретінде сол саладағы белгілі сарапшылардың немесе дәрежесі [[Ғылым кандидаты|ғылым кандидаттарынан]] төмен емес адамдардың жариялаған басылымдарын қолдануға тырысыңыз. Мемлекеттік ЖОО-да және ҚР ҒА-да, Ғылым Ордасында қызмет ететін авторларға сенім білдірген дұрыс.
 
=== Автор осы саланың беделді сарапшысы болып санала ма? ===
Бұны анықтау үшін бірнеше сұраққа жауап беру қажет:
* Осы тақырып бойынша автордың еңбегі беделді ғылыми журналдарда жарық көрді ме?
* Автордың жарияланған жұмыстарына сарапшылар қарсы пікір білдірді ме?
* Осы салада сарапшы болып саналатын авторлар өздерінің мақалаларында автордың жұмыстарын сенімді дереккөз ретінде пайдаланды ма (мақалалар ғылыми журналдарда басылуы қажет) ?
* Автордың осы сала бойынша ғылыми дәрежесі бар ма?
 
== Ерекше тұжырымдар салмақты дәлелдерді қажет етеді ==
Кейбір жағдайларда:
* таңғалдыратын немесе маңызды болып есептелетін, бірақ көпшілікке беймәлім болса;
* таңғалдыратын немесе маңызды болып есептелетін, жуықтағы оқиғаларға байланысты, бірақ көптен бері БАҚ-да жарияланбаған болса;
* Бұрынғы айтылған пікірге әлдекім айтқан қарама-қайшы немесе әдеттен тыс өзгеше пікір болса;
* ғылыми қауымдастық қабылдаған шешімге қайшы пікірлер (әсіресе қолдаушылар өздерінің пікірлерін еріксіз, әдейі бүркемеленгендігін алға тартса) болса;
* ғылыми жаңалыққа немесе жаңа өнертабысқа үміттенсе;
* біреудің намысы мен беделіне нұқсан келтіретін болса, берілген тұжырымдамалардың дереккөзін мұқият және скептикалық түрде қарауды талап етіледі.
 
== Дереккөздерді бағалау ==
* Дереккөздің беделділігі салыстырмалы түрде бағаланатындықтан, нақтылыққа және мәнмәтінге тәуелді болады. Салыстырмалық дегеніміз – Уикипедияда кез келген мәселеде беделді немесе барлық мәселеде беделділігі жоқ дереккөздер болмайтындығын білдіреді. Нақтылық пен мәнмәтінге тәуелділік дегеніміздің өзі беделділік мәселесінің әлдебір нақты тұжырымдамаға қатысты қарастырылатындығын білдіреді.
 
* Беделді дереккөз — танымал ғылыми журналда жарияланған шолу мақала. Өз қаражатына немесе баспагердің қолдауымен басып шығарылған кітапқа қарағанда ғылыми журналдардың әр басылымы алдын ала ғалымдардың сараптамасынан өтеді. Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрілігінің аттестация комиссиясының сайтынан үлкен дәрежедегі, ресми түрде беделділігі танылған журналдардың тізімін табуға болады. [http://scholar.google.com Google Scholar] іздеу жүйесі арқылы шетелдік журналдардың басылымдарын да таба аласыз. Дегенмен, егер Сіз кітапханадағы компьютерден емес, үйде оқуға талпынсаңыз, тегін мақаланың аз ғана бөлігі қолжетімді болмақ. Сонымен қатар [http://elibrary.ru elibrary.ru] жүйесін қолдана аласыз (бұл жүйенің артықшылығы Сіз дерекқордан өзіңіз іздеген мәліметке мазмұндық жақындығы бар өзге де ақпараттармен таныса аласыз), сонымен қатар [http://scirus.com Elsevier] баспа үйінің іздеу жүйесін қолдануға болады.
 
* Кітаптың сенімділігін тексеру қиынға соғады, себебі көптеген кітаптар ғылыми сараптамадан өтпейді. Мына баспаханадан басылған кітаптарға сенім білдіруге болады:
** Қазақстанның ірі ЖОО-ның және ҒА-ның және басқа да зерттеу институттарының баспаханалары;
** Осы салада білікті сарапшылар болып табылатын авторлар;
 
Тағы да өзіңізден өзіңіз сұраңыз:
 
* '''Аталған салада жариялаушының өзіндік мүддесі жоқ па, яғни берілген ақпаратты бұрмалайтындай ниетінің бар/жоқтығы.''' Кикілжің кезінде кімнің қай тарапты қолдайтыны белгісіз және ақпаратты бұрмалағандығы бірден байқалмайды. Радикалды көзқарас дереккөз ретінде пайдаланбаудың негізі болып табылмайды, алайда экстремистік ұйымдардың мәліметтерін қолданбауға тырысыңыз ([[Әл-Кәйида]] секілді). Мұндай дереккөздерді осындай ұйымдар немесе олардың көзқарастары жайлы жазған кезде қолдануға болады. Билік органдарының немесе шенеуніктердің мәлімдемелерін беделді дереккөз ретінде қолдануға болмайды. Себебі олардың мәлімдемелерінде ақпаратты бұрмалайтын элементтер болуы мүмкін. Сондықтан мақалада «Шешенстандағы соғыс 2001 жылы аяқталды» немесе «батыс және Ресей насихатшылары өздерінің тұрғындарын Ислам – бұл лаңкестік деп сендіруге тырысуда» деп жазбаған дұрыс, алайда «2004 жылы желтоқсанда президент Владимир Путин Шешенстандағы соғыс үш жыл бұрын аяқталғанын мәлімдеді» немесе «шешен сеператистерінің басшысы Шәміл Басаевтің мәлімдеуінше, Батыс және Ресей өздерінің тұрғындарына «Ислам – бұл лаңкестік» деп насихат жүргізіп, осыған сендіруге тырысуда» (сәйкес дереккөзіне сілтеме жасап) деп жазу қателік болып саналмайды.<ref>Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес мұндай ақпараттарды басуға және таратуға тыйым салынған. Сонымен қатар кейбір елдерде экстремистік деп танылған ұйымдардың ақпараттарын басып шығаруға тыйым салған.</ref>
 
* '''Олар сол жерде болды ма?''' Комментаторлар мен оқиғаны көзімен көргендердің сөздерін ажырата білу керек. Оқиғаны көзімен көргендердің сөздері – ақпараттың негізгі дереккөзі, комментаторлардың түсіндірмесі – қосымша дереккөздер болып саналады. Екеуі де сенімді дереккөздер бола алады, алайда екеуін ажырата білу қажет.
* '''Бұл дереккөз жайында өзге адамдар не дейді?''' Көбісі сенімсіз деп есептейтін шығар? Немесе бұл дереккөз жайында ешкім атап өтпей ма?
* '''Бұл дереккөз басқа оқиғаларды қалай баяндайды?''' Басқа жағдайларды шынайы суреттей ме? Өзіңіз білетін ақпараттармен осы жайттарды салыстырыңыз.
* '''Біздің пайдаланған дереккөздер басқа адамдарға қолжетімді ме?''' Кез келген қатысушы Сіз берген ақпаратты тексере алатын болуы керек. Дереккөз тәуелсіз оқырманға қолжетімді болу қажет (Internet желісінде қол жетімді болу міндетті емес). Дереккөз кітап болатын болса, ол Орталық мемлекеттік кітапханада, ҒА кітапханасында немесе әлемнің басқа да кітапханалары каталогтарының тізімінде бар/жоғын тексеріңіз.
* '''Бірнеше негізгі дереккөздер қолданылды ма?''' Сіз қолданғыңыз келген материал тек бір адамның мәлімдемесіне негізделген болуы да мүмкін.
 
=== Бірнеше дереккөздерді қолданыңыз ===
Ақпараттың бұрмаланғандығы оқырманға әрқашан анық көрінбейтіндіктен, бір ғана дереккөзбен шектелмеу керек. Өзге де дереккөздерді қолданып, салыстырыңыз. Егер бірнеше дереккөздердегі ақпарат бір-бірімен сәйкес келсе және ақпараттың бұрмалануына себеп жоқ болса (немесе себептер болуы да мүмкін), ақпарат сенімді болып есептелуі мүмкін. Біз сенімді дереккөздерден алынған ақпаратқа өз жеке пікірімізді қоспай, тек қана жариялай аламыз.
 
=== Тәуелсіз қосымша дереккөздер ===
Тәуелсіз дереккөздер келесі талаптарға сай болуы қажет:
* Авторлардан тәуелсіз редакторлық бақылау мен фактілерді тексеру бар ма?
* Қызығушылық білдірген белгілі бір тараппен серіктестік құрмайды,
* Ақпаратқа қатысты өзіндік түсіндірме жасай алады.
Негізгі дереккөздер бір болғанымен, алынған ақпаратты талдаушылар әртүрлі шешімге келуі мүмкін. Шын мәнінде қосымша дереккөздер өздерінің көзқарастарына сәйкес келетін негізгі дереккөздерді іздеп табады. Бұрмаланған ақпараттар, қателер көп ретте біліне бермейді, сондықтан оларды болдырмаудың ең тиімді жолы – ақпаратты басқа қосымша дереккөздермен салыстыру.
 
== Дереккөздер ==
21 868

өңдеме