Орман сусары: Нұсқалар арасындағы айырмашылық

Түйіндемесі өңделмейді
ш (r2.7.2) (Боттың үстегені: lez:Тамун цуцӀул)
Өңдеу түйіні жоқ
 
Сирек. Жайық өзенінің жайылмалары мен Солтүстік Қазақстан ормандарында таралған; жапырақты және қылқан жапырақты ормандарда мекендейді. Қазақстанда жалпы саны 200 бастың шамасындай; санының азаюының негізгі себептері - орман алқабының қысқаруы және қасақылық. Қолда ойдағындой өсіп-өнеді. Үш қорықшада қорғалады. Жайық өзенінің жайылмасы мен Солтүстік Қазақстан ормандарында мекендеуге жарайтын учаскелерді сақтау қажет.
 
'''Статус'''. III-шы санат. Сирек түр, десе де Жойық өзенінің суалабы мен Солтүстік Қазақстанда қоныстану тығындығы біргама жоғары. Қазақстанда түрдің таралу аймағының шеткі бөлігі жатыр.
 
'''Генофондысын сақтау үшін таксонның маңызы.''' Қазақстанда бұл түрдің белгілі бес түршесінің өте әлсіз жіктелген екі түршесі – M.m.uralensisKuznetsov, 1941 (Жайық өзенінің суалабы) жәнM.m.sabaneeviJurgenson, 1947 (Солтүстік Қазақстан ормандары) -мекендейді [1, 2].
 
'''Таралуы.''' Жайық өзенінің суалабындағы жайылма тоғайлары мен Солтүстік Қазақстан ормандарында кездеседі. 1938 ж. Гурьев (Атырау) қаласынан 6 км жерде ауланған, мұнда кезде»соқ келуі мүмкін [2]. 1986 ж. Екі сусар Калмыков ауылының манынан ұсталды. 1948 ж. Шілде-тамызда Солтүстік Қазақстан облысындағы Ленин ауданынан [2], ал 1978 ж. Шілдеде еркек орман сусары Көкшетау облысының Зеренді ауданынан ұсталған [3]. Егер соңғы екі кездесуді кездейсок деп есептесек, ХХ ғасырдың аяғы мен ХХI-ғасырдың басында Солтүстік Қазақстанда ол тұрақты түрде кездеседі.
 
'''Мекендейтін жерлері.''' Жайық өзенінің суалабындакегізгібиотоптары – көк терек, ақ терек, емен, тал өскен ормандар. Солтүстік Қазақстанда – шөптесін өсімдіктері мен бұталары сирек ескі қарағайлы ормандар, таза қайыңды ормандарда да кездеседі.
 
'''Саны.''' 1977 ж. Жайық өзенінің жайылмасынде 1000 .а-ға 1.7 сусардан келді: бұл жерде оның жалпы саны 110-120 болды. 1978 ж. Қараша-желтоқсанда саны 150-160-қа жетті [ң], яғни бір жылдың ішінде саны 35%-ға өсті. Ескертетін жағдай 1978 және 1979 жылдар сусарлар үшін бұл аймақта өте қолайлы болды: үлкен су тасқындары болмажы, қорек мол – жануартектес те, өсімдіктектесте. Солтүстік Қазақстанда ХХІ-ғасырдың басында орман сусарының жалпы саны 160-тай болды, олардың жартысынан көбі «Бурабай» мен «Көкшетау» ұлттық парктерінде мекендеді.
 
'''Негізгі шектеуші факторлар'''. Қорек қорының азаюы, әсересетымқантәрізді кеміргіштердің, ұялауға қолайлы (ескі қуысы көп ағаштар) орындардың азаюы, және қаскерлік.
 
'''Биологиялық ерекшеліктері.''' Шілде-тамызда ұйығады, 236-275 күн буаз болады, ұяда 1-8, жиі 3 күшік бар, олардың көзі 34-ші күні ашылады. 2-3 жылда жыныстық жағынан жетіледі. Жамының ұзақтығы – 15 жыл. Қорегінің негізін тышқантәрізді кеміргіштер құрайды, өсімдіктектес қорек 25%-ға жетеді. Жыртқыштардың оба ауруымен ауырады. Денесінен 19 түрлі гельминт табылған, әсіресе скрябингилез қауыпты [5]. Жауына түлкі, қасқыр, қаршыға мен үкіні жатқызуға болады. Бәсекелестері – сол жерде мекендейтін барлық жыртқыш аңдар мен құстар.
 
'''Қолда өсіру.''' Деректер жоқ.
 
'''Қабылданған қорғау шаралары.''' Аулауға мүлдеи тиым салынған. Батыс Қазақстан облысында Кирсанов қорықшасы құрылған.
Қорғауды керек ететін шаралар. Ормандағы ұялауға жарайтын учаскелерді сақтау, жасанды ұяшықтар жасау, қорегі тапшы жылдары қосымша қоректендіруді ұйымдастыру.
 
'''Зерттеу үшін ұсыныстар.''' Сусарлар қоныстанған территорияларды қатал бақылауды қолға алу, тұрақты санын есептеу. Қолда өсіруді зерттеу<ref>1. Гептнер и др., 1967; 2. Афанасьев и др., 1953; 3. Лобачев, 1982; 4. Лобачев, Байдавлетов, 1986; 5. Данилов, Туманов, 1976.</ref>
 
 
== Пайдаланған әдебиет ==
10

өңдеме