Тянь-Шань қоңыр аюы — нұсқалар арасындағы айырмашылық

Түйіндемесі өңделмейді
ш (r2.7.2+) (Боттың түзеткені: uk:Ведмідь бурий тянь-шанський)
| range_map_caption =
}}
'''Тянь-Шань қоңыр аюы''' ({{lang-la|Ursus arctos isabellinus}}) – [[жыртқыштар]] отряды, аю тұқымдасына жататын [[қоңыр аю|қоңыр аюдың]] бір түр тармағы. [[Тянь-Шань]] мен [[Памир]] тауларында таралған. Қазір [[Өгем]], [[Піскем]], [[Қоржынтау]], [[Кетпен]], [[Талас]], [[Іле Алатауы|Іле]], [[Күнгей Алатау|Күнгей]], [[Теріскей Алатау|Теріскей]], [[Жетісу Алатауы|Жетісу (Жоңғар) Алатауларында]] кездеседі. Тянь-Шань қоңыр аюының аталығы (матай) аналығынан (кірекей) ірі болады. Аталығының дене ұзындығы 2,55 м, бойының биіктігі 1,35 м, салмағы 600 кг-дай. Негізінен құрлықта тіршілік етеді, суда жақсы жүзеді, ағашқа да өрмелей алады. Үш жаста жыныстық жағынан жетіледі. Аналығы өздері жасаған апанында екі жылда бір рет балалайды. Мамыр – маусымда ұйығып, қаңтар – ақпан айларында аналығы екі қонжық табады. Оларды төрт айдай емізеді. Қонжықтары аналарымен бір жылдай бірге жүреді. Қазанның ортасынан сәуірдің ортасына дейін қысқы ұйқыға кетеді. Қалған уақытта белсенді тіршілік етеді. Негізінен шөптесін өсімдіктермен, сирек жәндіктермен, майда сүтқоректілермен қоректенеді, кейде өлекселерді де жейді. Қонжықтары үшін қасқырлар мен барыстар өте қауіпті. Саны жылдан жылға азаюда. Балтық бойы елдерінде оларды аулауға тыйым салынған. Қолға тез үйреніп, цирктерде түрлі ойындар көрсетуге пайдаланылады. Дүние жүзінің көптеген елдерінде зоол. парктерде ұсталып, жақсы көбейеді. Қазақстанда Алматы хайуанаттар паркінде Тянь-Шань қоңыр аюының 3 басы бар. [[Ақсу-Жабағылы қорығы|Ақсу-Жабағылы]], [[Алматы қорығы|Алматы қорықтарында]], Лепсі, Тоқты қорықшаларында қорғалады. Саны өте аз, қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. <ref>[[Қазақ Энциклопедиясы|"Қазақ Энциклопедиясы"]], 8 том</ref><ref>1. Грачев, 1981; 2. Шнитников, 1936; 3. Огнев, 1940; 4. Грачев, Федосенко, 1977; 5. Грачев, 1982; 6. Жиряков, 1980; 7. Колбинцев, 2004.</ref>
 
'''Статус.''' III-ші санат. Ареалы мен саны қысқаруда. Қырғызстан, Өзбекстан, Тәджікистан, Түрікменстан Қызыл кітаптарына енгізілген.
 
'''Генофондысын сақтау үшін таксонның маңызы.''' Тяньшань аюы Қазақстанда таралған қоныр аюдың екі түршесінің, ал ТМД елдеріндегі 7 түршесінің бірі.
 
'''Таралуы.''' Бұл түршеніңшаралу аймағы Орталық Азияның – Тянь-Шань, Памир-Алай, Гиндукуш, Батыс Гималай тауларын қамитиды. Қазақстанда түршенің таралуының солтүстік бөлігін қамтиды. Мұнда ол Жоңғар Алатауында, Тоқсандай жотасында, Қояндытауда, Алтынемелде, Қайқанда және ТяньөШань жотасында – Кетпен, Теріскей, Күнгкй, Іле, Қырғыз және Толас Алатауларында, Өгем жотасында, Қоржынтауда таралған [1]. ХХ-ғасырдың орта шенінде Қаратауда (Сырдариялық) жойылып кеткен.
 
'''Мекендейтін жерлері.''' Таудағы қылқанды және жапырақты ормандар, әртүрлі ағаштар мен бұталар өскен жерлер, субальпі және альпі белдеулері, құздар мен тасты жерлер.
 
'''Саны.'''ХІХ-ХХ-шы ғасырдың басында Жоңғар Алатауы мен Тянь-Шань тауында едәуір болатын [2, 3], одан кейін оның барлық қоныстарда саны азайып кетті. ХХ ғ. 70-шы жылдары Жоңғар Алатауында 300-дей, Тянь-Шань тауының қазақстандық бөлігінде 200 (оның 20-25-і Алматы қорығында, 65-70-і Ақсу-Жабағылы қорығында) аю тіршілік етті [4, 5, 6]. ХХ-ғасырдың аяғында Ақсу-Жабағылы қорығында 40-50-дей аю саналды [7]. Қазірде оның барлық мекендерінде саны қысқаруда.
 
'''Негізгі шектеуші факторлар.''' Браконьерлік. Орттің және кесудің нәтижесінде ормандар көммініңазаюуы, оны мазалау факторы.
 
'''Биологиялық ерекшеліктері.''' Таудың альпі, суальпі, орман белдпеулерінде маусымдық қоныс аударады.Қорегі-әртүрліосімдіктер, жеміс-жодектер, сирегірек – жануарлар. 5-7 айға созылатын қысқы ұйқыға кетеді. Үңгірлеріне қазан-қараша айларында жатады, одан наурыз-сәуір айларында шығады. Күйлеуі мамыр-маусым айларында, 1-3 жиірек 2 қонжықтары қантар-ақпан (үңгірде) айларында туады. Аналықтары араларына жыл салып туады. Қонжықтары бірінші жылы аналарымен бір үнгірде қыстады, сонан кейін көктемде (күйлеуге түсерде) олар бөлінеді.
 
'''Қолда өсіру.''' Хайуанаттар парктеріндеуұсталады және жақсы көбейді.
 
'''Қабылданған қорғау шаралары.'''СИТЕС-шің 1-ші қосымшасына енгізілген. Ақсу-Жабағылы мен Алматы қорықтарында, Іле-Алатау, Сайрам-Өгем ұлттық парктерінде және бірқатар қорықшаларда қорғалады.
 
'''Қорғауды керек ететін шаралар.''' Ерекше қорғалатын территориялар, әсіресе Жоңғар Аламауында, ұйымдастыру, ормандарды сақтау, браконьерлермен күресу керек.
 
'''Зерттеу үшін ұсыныстар.'''Тяньшань қоңыр аюының таралу аймақтарында оның қазіргі жағдайын тексеру қажет.
 
 
 
== Пайдаланған әдебиет ==
Тіркелгісіз қатысушы