Дағыстан

Координаттар: 43°06′ с. е. 46°53′ ш. б. / 43.100° с. е. 46.883° ш. б. / 43.100; 46.883 (G) (O) (Я)

Дағыстан Республикасы (әз. Dağıstan Respublikası,авар. Дагъистаналъул Жумгьурият, лезг. Дагъустандин Республика, дарг. Дагъистала Республика, құм. Дагъыстан Джумгьурият, лак. Дагъусттаннал Республика, таб. Дагъустандин Республика, шеш. ДегIeстан Республика ) — Ресей Федерациясының Солтүстік Кавказ федералды округінің құрамына кіретін ең оңтүстікте орналасқан республика.

Ресей Федерациясының субъекті

Дағыстан Республикасы
Республика Дагестан
әз. Dağıstan Respublikası
авар. Дагъистаналъул Жумгьурият
лезг. Дагъустандин Республика
дарг. Дагъистала Республика
құм. Дагъыстан Джумгьурият
лак. Дагъусттаннал Республика
таб. Дагъустандин Республика
шеш. ДегIeстан Республика

Дағыстан байрағы Дағыстан елтаңбасы
Дағыстан туы Дағыстан елтаңбасы

Республика Дагестан Ресей картасында

Елордасы

Махачқала

Жер аумағы

52-ші

- Барлығы
- % су беті

50 270 км²
0,4

Жұрты

13-ші

- Барлығы
- Тығыздығы

2 946 035 (2013)

58.6 адам/км²

ЖАӨ

35-ші

- Барлығы, ағым. баға
- Жан басына шаққанда

285,3 млрд руб. (2010)

78,3 мың руб.

Федералды округ

Солтүстік Кавказ

Экономикалық аудан

Солтүстік Кавказ

Мемлекеттік тілі

орыс, авар, ағұл, әзірбайжан, даргин, құмық, лак, лезгин, ноғай, рутуль, табарасан, тат, цахур, шешен[1]

Республика президентінің м.а.

Рамазан Абдулатипов

Үкімет төрағасы

Мұхтар Меджидов

Халық кеңесінің төрағасы

Хизри Шихсаидов

РФ субъектінің коды

05

ISO 3166-2 бойынша коды

RU-DA

Уақыт белдеуі

MSK (UTC+4)

Ресми сайты:

http://www.government-rd.ru/

Астанасы — Махачкала қаласы.

1921 жылдың 20 қаңтарында құрылған.

Дағыстан оңтүстігінде Әзірбайжанмен, оңтүстік-батысында Грузиямен, сондай-ақ Ресейдің батысында Шешен Республикасымен, солтүстік-батысында Ставрополь өлкесімен және солтүстігінде Қалмақстан Республикасымен шектеседі.

ЭтимологияӨңдеу

Өз заманында Дағыстан әр түрлі тарихи кезеңдерге байланысты «Албания», арабтарда «Ард ас-Сарир», ал грузиндер «Лекетия» деп атаған.

«Дағыстан» - сөзі түркінің «дағ» - тау, парсының «стан» - ел, мемлекет деген сөзінен, «Таулы ел» деген мағына береді.

ЖағрапиясыӨңдеу

Кавказдың солтүстік-шығысында орналасқан, солтүстігінде - ойпат, ал оңтүстігінде - Үлкен Кавказ тауы орналасқан. Жер көлемі шамамен солтүстіктен оңтүстікке дейін 400 км, ал батыстан шығысқа дейін 200 км болады.

Дағыстан жағрапиясы
Кавказ картасы Дағыстанның физикалық картасы

Дағыстан халқыӨңдеу

Ұлттық құрамы

Дағыстан Ресейдің ұлттық құрамы ең көп Республикасы.

Халық
Аварлар 758,4 (29,4 %) 850,0 (29,4 %)
Даргиндер 425,5 (16,5 %) 490,4 (17,0 %)
Құмықтар 365,8 (14,2 %) 431,7 (14,9 %)
Лезгиндер 336,7 (13,1 %) 385,2 (13,3 %)
Лактар 139,7 (5,4 %) 161,3 (5,6 %)
Әзірбайжандар 111,7 (4,3 %) 130,9 (4,5 %)
Табарасандар 110,2 (4,3 %) 118,9 (4,1 %)
Орыстар 120,9 (4,7 %) 104,0 (3,6 %)
Шешендер 87,9 (3,4 %) 93,7 (3,2 %)
Ноғайлар 36,2 (1,4 %) 40,4 (1,4 %)
Ағұлдар 23,3 (0,9 %) 28,1 (1,0 %)
Рутулдар 24,3 (0,9 %) 27,8 (1,0 %)
Цахурлар 8,2 9,8
Армяндар 5,7 5,0
Татарлар 4,7 н. д.
Украиндар 2,9 н. д.
Еврейлер 1,5 н. д.
Таулық еврейлер 1,1 0,5
1000 адамнан саны жоғары халықтар көрсетілген

Әкімшілік-аумақтық бөлінісӨңдеу

Дағыстанға 42 аудан мен 10 қалалық аймақ кіреді[2][3]:

 
Сүлеймен-Стал ауданы әкімшілігінің ғимараты. Қасымкент ауылы.
Муниципалды аудан Тұрғындары Тығыздығы, адам./км² Аймақ Әкімшілік орталық
1 Ағұл ауданы ↘10 224 14 Оңтүстік Типиг а.
2 Ақуша ауданы ↗53 369 84 Таулы Ақуша а.
3 Ахвах ауданы ↗24 887 73 Таулы Қарата а.
4 Ахты ауданы ↘30 951 29 Оңтүстік Ахты а.
5 Бабажұрт ауданы ↗48 425 14 Солтүстік Бабажұрт а.
6 Бежта аумағы ↗8289 17 Таулы Бежта а.
7 Ботлих ауданы ↗59 757 77,2 Таулы Ботлих а.
8 Бұйнақ ауданы ↗82 080 40 Орталық Бұйнақ қ.
9 Гергебил ауданы ↗21 889 52 Таулы Гергебил а.
10 Гумбет ауданы ↗23 113 25 Таулы Мехелта а.
11 Гуниб ауданы ↗27 432 42 Таулы Гуниб а.
12 Дахадай ауданы ↗36 440 25 Оңтүстік Уркарах а.
13 Дербент ауданы ↗101 643 113,4 Оңтүстік Дербент қ.
14 Дөккөзпара ауданы ↘14 852 33 Оңтүстік Усухшай а.
15 Қазыбек ауданы ↗49 162 75 Солтүстік Дылым а.
16 Қайтақ ауданы ↗33 218 51 Оңтүстік Мәжіліс а.
17 Қарабұтақкент ауданы ↗86 437 50 Орталық Қарабұтақкент а.
18 Қайакент ауданы ↗56 704 87 Орталық Жаңа Қайакент а.
19 Қызылжұрт район ↗72 281 150 Орталық Қызылжұрт қ.
20 Қызлар ауданы ↗74 607 21 Солтүстік Қызлар қ.
21 Кули ауданы ↗11 034 16 Таулы Уаши а.
22 Құмторқала ауданы ↗27 376 18 Орталық Қорықмасқала а.
23 Құраһ ауданы ↘14 472 20 Оңтүстік Құраһ а.
24 Лак ауданы ↗11 805 17 Таулы Құмық а.
25 Левашы ауданы ↗78 461 82 Таулы Левашы а.
26 Маһарамкент ауданы ↘61 464 93 Оңтүстік Маһарамкент а.
27 Новолак ауданы ↗35 856 126 Солтүстік Новолак а.
28 Ноғай ауданы ↘18 222 3 Солтүстік Тереклі Мектеп а.
29 Рутул ауданы ↘20 939 11 Оңтүстік Рутул а.
30 Серқоқала ауданы ↘27 640 54 Орталық Серқоқала а.
31 Сүлеймен-Стал ауданы ↘55 563 83 Оңтүстік Қасымкент а.
32 Табасаран ауданы ↗50 316 68 Оңтүстік Хұшни а.
33 Тарамух ауданы ↗33 271 11 Солтүстік Тарамух а.
34 Тіләрата ауданы ↗24 575 15 Таулы Тіләрата а.
35 Унтсокол ауданы ↗31 625 51 Таулы Шамилкала к.
36 Хасажұрт ауданы ↗159 886 100 Солтүстік Хасажұрт қ.
37 Хив ауданы ↘20 786 32 Оңтүстік Хив а.
38 Хунзаһ ауданы ↗33 271 56 Таулы Хунзаһ а.
39 Тсумада ауданы ↗26 021 21 Таулы Агвали а.
40 Тсунта ауданы ↗20 511 14 Таулы Тсунта а.
41 Шарода ауданы ↗13 146 11 Таулы Тсуриб а.
42 Шамил ауданы ↗29 869 29 Таулы Хебда а.

Қалалық аймақтардың жалпы жер көлемі гектармен (жылдағы көрсеткіштердің мәні)[4]

Дағыстан Республикасының қалалық аймақтары 2006 2007 2008 Аймақтар
Махачқала қаласы 49 801 49 801 46 813 Орталық
Бұйнақ қаласы 2095 2095 2095 Орталық
Дағыстан Оттары қаласы 927 927 927 Оңтүстік
Дербент қаласы 7100 7100 6963 Оңтүстік
Ізбірбас қаласы 2292 2292 2255 Орталық
Каспийск қаласы 3294 3294 3294 Орталық
Қызылжұрт қаласы 2370 2370 2370 Орталық
Қызлар қаласы 3231 3231 3231 Солтүстік
Хасажұрт қаласы 3848 3848 3848 Солтүстік
Оңтүстік Сухокумск қаласы 9170 9170 9170 Солтүстік

ЭкономикасыӨңдеу

ДереккөздерӨңдеу

  1. Конституцияға сәйкес, Республиканың мемлекеттік тілдері боп орыс және Дағыстан халқының барлық тілдері саналады. Алайда, тек қана 14 тілдің өз жазуы бар және мемлекеттік тіл ретінде жұмыс істеуде.
  2. Дағыстан Республикасының муниципалитеттерінің мәртебесі мен шекарасы туралы Дағыстан Республикасының 13.01.2005 N6 Заңы. Басты дереккөзінен мұрағатталған 2 мамыр 2013.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 9 қазан 2009.
  3. Қалалық және аудандық әкімшіліктер. Басты дереккөзінен мұрағатталған 4 сәуір 2007.
  4. РФ муниципалитеттерінің мәліметтер базасына сәйкес есептелінді

Сыртқы сілтемелерӨңдеу

Ортаққорда бұған қатысты медиа файлдар бар: Дағыстан