Орақ (мырза)

Орақ — ақсүйектердің көрнекті өкілі, Қазан хандығының саясаткері. Орыс жылнамаларында оны «Қазан мырзаларының мырзасы» деп атайды, шамасы, қарашалардың қатарына жатты. Қазандағы шығысшыл саяси топты басқарды.

ӨмірбаяныӨңдеу

1490 жылдардың ортасында, Қазанды Мәскеу кінәзі ІІІ Иванның қолшоқпары Мұхамметәмин басқарған кезде және орыс елшісінің хандық істеріне араласуы қиқарланған сипатқа әкелді. Орақ Келахмет, Садыр мен Ағыш мырзалармен бірге үкіметке қарсы оппозицияны басқарды. Олар шығыс көршілерінің әскери қолдауына сүйенді. Сібір ханзадасы Мамық хан тағына үміткер ретінде ұсынылды.

1495 жылдың көктемінде Мамық көп әскерімен Қазанға аттанды, бірақ Қазан үкіметі Мәскеуден қолдау сұрады. Мұхамметәминге көмекке Төменгі Новгородтан жасақ жіберілді; осы жасақ жақындаған кезде шығыс тобының басшылары астанадан қашып кетті. Орыс жасағы Қазанға кіріп, оны қорғауға дайындалды, бірақ Сібір әскері орыс әскерінің келуі туралы естіп, шабуылды тоқтатты. Қауіп өткенін ескеріп, орыс жасағы Ресейге оралды. Содан кейін Сібір әскері күтпеген шабуылмен Қазанды басып алды. Ханзада Мамық хан болып жарияланды.

Алайда Мамықтың қылығы Қазан тұрғындарының наразылығын тудырды. Мамыққа қарсы оппозицияны көптеген жақтастарын өз жағына тартқан Келахмет басқарды, бірақ Орақ мырза басқарған шығысшыл тобының едәуір бөлігі өз сеніміне адал болып қалды. Мамық хан Қазан хандығына тәуелді Нократ жеріне қарсы жорыққа шықты. Келахмет және басқа ханның басқа қарсыластары бұл жорықты мемлекеттік төңкеріс және байырғы орыстық саясатты қалпына келтіру үшін пайдаланды. Олар Қазанға оралып, ханды тақтан тайдырды деп жариялап, азаматтарды қолдауға шақырды. Қала дереу нығайтылып, бекініс қақпалары жабылды. Мамық хан тағына орала алмай, Сібірге қайтып кетті. Орақ мырза бастаған жақтастарының біразы онымен бірге көшіп кетті.

1499 жылы Орақ Қазанды басып алып, Сібір әулетін Қазан тағына қайтаруға тырысқан Мамық ханның інісі ханзада Ағалақты қолдады. Алайда, Қазан үкіметі Ресейден әскери қолдау алып, шабуыл тойтарылды.

ӘдебиетӨңдеу

  • Похлебкин В. Татарлар және Рүс
  • Худяков М.Г. Қазан хандығы тарихының очерктері. "ИНСАН", Мәскеу, 1991.