Юань Империясы — нұсқалар арасындағы айырмашылық

ш
clean up, replaced: Пайдаланылған әдебиеттер → Дереккөздер using AWB
ш («Yuen_Dynasty_1294.png» деген "Yuan_Dynasty_1294.png" дегенмен алмастырылды.)
ш (clean up, replaced: Пайдаланылған әдебиеттер → Дереккөздер using AWB)
'''Юань Әулеті''' – [[Қытай]]да билік жүргізген моңғол әулеті (13 – 14 ғасырларда). Әулеттің негізін [[Шыңғысхан]]ның немересі [[Құбылай]] қалады. 1206 ж. Орталық Азияны мекендеген көшпелі түркі-моңғол тайпаларын бағындырған [[Шыңғысхан]] 1211 – 15 ж. [[Қытай]]ды жаулап алуды бастап берді, ал оның мирасқоры [[Үгедей]] хан 1234 ж. Солтүстік [[Қытай]]ды толық бағындырды. 13 ғасырдың 50-жылдарының соңына қарай [[Шыңғысхан]] империясы іс жүзінде бірнеше дербес мемлекеттерге бөлінді, солардың бірін [[Құбылай]] басқарды. Ол [[Қытай]]ды жаулап алуды әрі қарай жалғастырды да өз мақсатына жету үшін мемлекет астанасын Қарақорымнан Дадуға (Пекинге) көшірді (1264). Алғашқыда бұл мемлекетке [[Моңғолия]] мен Солтүстік [[Қытай]] жері кірді. 1271 ж. [[Құбылай]] өз иелігіне “[[Юань]]“ деген ханзу ([[қытай]]) атауын берді. Оның әкімшілік жүйесі қытай үлгісінде жасалды. Бірақ сол кездегі саяси жағдайларға байланысты оның өзіндік ерекшеліктері де бар еді. Мысалы, [[Қарақорым]] мен Шанду (Ханбалчасун, кейіннен Кайпин) қалалары Пекинмен бірдей астана саналды. Ел аумағы жергілікті хатшылықтар (син-чжуншушэн) басқаратын 11 провинцияға бөлінді. Шаньдун, Шаньси, Хэбэе сынды аумақтардың біразы тікелей Сарай хатшылығына бағынды. Сондай-ақ кейбір моңғол ақсүйектерінің үлестік жерлері де орталық және жергілікті әкімшілік билікке бағынбады. Жоғарғы үкімет – чжуншушэн (сарай хатшылығы) болды. Хатшылыққа 6 мекеме бағынды. Императордың жанынан шенеуніктердің қызметін қадағалайтын “әскери кеңес“ (шумиюань) пен “цензорат“ (юйшитай) жұмыс істеді. Жоғарғы билік орындарында моңғолдар мен түрік тектес халықтардың өкілдері отырды. 1279 ж. [[Құбылай]] Оңтүстік [[Қытай]]дағы Сун империясын талқандап, Қытайды жаулап алуды аяқтады. 13 ғасырдың 70 – 90 ж. Юань Әулеті тарапынан [[Вьетнам]], [[Бирма]], Тямпа, [[Жапония]] мен [[Ява]]ға қарсы жорықтар жасалғанымен, бұл елдерді бағындыру мүмкін болмады. Корей мемлекеті Юань Әулетінің билігін мойындады, мұнда моңғол уәкілі отырды. [[Құбылай]]дың мирасқоры [[Темір]] (Тэмур) тұсында да (1295 – 1307) осы саясат өз жалғасын тапты. Бірақ ол қайтыс болғаннан кейін елде таққа талас басталып, берекесіздік орнады. 1308 – 1332 жылдары 8 император бірін-бірі алмастырды. Бұл берекесіздік Тоғон-Темір билік еткен жылдары (1333 – 1368) біршама тоқтағанымен, мемлекетте жергілікті қытайлардың көтерілістері басталды. 1351 – 68 жылдарды қамтыған бұл көтерілістің нәтижесінде Юань Әулетінің билігі құлатылып, орнына Мин әулеті келді. Юань Әулеті өкілдері [[Моңғолия]]ға қашуға мәжбүр болды.
 
<ref> name="Қазақ энциклопедиясы, 10 - том">Қазақ энциклопедиясы, 10 - том</ref>
[[Сурет:YuanEmperorAlbumKhubilaiPortrait.jpg|thumb|left|150px| Құбылай]]
'''Юань Империясы''', Дай Юань (Ұлы Юань) – 1271 – 1368 жылдар аралығында [[Қытай]]да билік құрған көшпелілер мемлекеті. [[Мемлекет]]тің негізін қалаған [[Шыңғысхан]]ның немересі [[Құбылай]] болды. [[Шыңғысхан]]ның қол астына біріккен түркі-моңғол тайпалары [[Қытай]]ды жаулап алуды ұлы жихангердің көзі тірісінде бастағанымен бұл жорықтар аяғына дейін жеткізілген жоқ. 13 ғасырдың 50 жылдары [[Шыңғысхан]] империясы іс жүзінде бірнеше дербес мемлекеттерге бөлініп кетті. Соның бірін басқарған [[Құбылай]] [[Қытай]]ды әрі қарай жаулап алуға кірісті. Өз мақсатына жету үшін ол 1264 ж. астананы [[Қарақорым]]нан Дадуға (Пекинге) көшірді. 1271 ж. [[Құбылай]] өз әулетіне қытайша [[Юань]] атауын берді. 1279 ж. ол оңт-тегі сун империясын біржолата талқандап, [[Қытай]]ды жаулап алуды аяқтады. [[Қытай]]ды толық басып алғаннан кейін ол қытайлық дәстүрді жалғастырып, өзін “Көктің ұлы” деп жариялады. Моңғолдар [[Қытай]]да билік ету үшін сол елдің сан ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрлі мемлекеттік тәртіптерін сақтауға, биліктің қытайлық түрін қабылдауға мәжбүр болды. [[Құбылай]] бүкіл [[Қытай]]ды 11 провинция, 180 [[округ]]ке бөлді, оларды басқаратын уәкілдерді өзі тағайындады. Халықтың әлеумметтік құрылымы өзгертілді, бірінші орынға – түркі-моңғолдар шығарылды, одан кейінгі орында – шетелдіктер (негізінен [[мұсылман]]дар), соңғы орында [[қытай]]лықтар тұрды.
[[Сурет:Yuan_Dynasty_1294Yuan Dynasty 1294.png|thumb|right| Юань Империясының аумағы]]
Алдыңғы екі топтың артықшылық құқықтары көп болды. [[Мемлекет]]тік тілі – моңғол тілі болып жарияланып, [[қытай]]ларға қару асынуға тыйым салынды. Жоғарғы қызметтерге [[қытай]] еместер тағайындалды. Жер иеліктерін, [[ауыл]]дар мен [[қала]]ларды моңғол билеушілері өздеріне туыс ауқатты шонжарларға, оларға қызметке келген шетелдіктерге, [[будда]]лық ғибадатханаларға үлестіріп берді. Мемлекеттегі ірі қалаларға [[Құбылай]] өз гарнизондарын орналастырып, [[әскер]]и тәртіп жағдайын енгізді. Арнайы рұқсатсыз ешкімнің еркін жүріп-тұруына, саудамен айналысуына, басқа жаққа қоныс аударуына құқы болмады. Ерекше бақылауға алынған қытай саудагерлері тауарларын ел ішінде еркін алып жүре алмайтын және сыртқа да көп шығара алмайтын. Оның есесіне мұсылман саудагерлерге және еуропалықтарға [[Қытай]]ға кіруге еркін жол ашылды.
<br/>
 
[[Қытай]]ларға мүлдем сенбеген [[Құбылай]] өзінің орасан зор мемлекетін басқару үшін билікке шетелдіктерді көптеп тартты. Мысалы, Орталық азиялық саудагер Ахмед қаржы саласын басқарса, [[әскер]]и саланы сириялық Насир ад-Дин өз қолында ұстады, италиялық [[Марко Поло]] губернатор болып тағайындалды. Дегенмен [[Құбылай]] өзінің ең басты тіректері ретінде түркі-моңғол [[ақсүйек]]теріне арқа сүйеді. Сарай маңында және ірі-ірі провинциялардың ішінде басты рөлді көшпелілер атқарды. Әсіресе, [[жалайыр]], [[керей]], [[қоңырат]], [[арғын]], [[найман]], [[қыпшақ]], т.б. тайпалардан шыққан саяси қайраткерлер, қолбасшылар, дипломаттар көп болды. Олар Юань Империясындағы саяси, әскери және экономикалық билікті өз қолдарында ұстады. [[Құбылай]] [[қытай]] жазуына өзгеріс енгізуге тырысып, 1281 ж. даосизм ілімін насихаттайтын кітаптарды өртеуге бұйрық берді. Биліктен қуылған [[қытай]]лық билік өкілдері жиі-жиі моңғолдарға қарсы құпия бүліктер ұйымдастырып отырды. 1282 ж. астанада болған осындай кезекті көтерілістен кейін шетелдіктер елден қаша бастады. Осыған байланысты [[Құбылай]] қайтыс болған соң оның мұрагерлері сарайға [[қытай]]лық әкімдерді қызметке алуға мәжбүр болды. Юань Империясы 1274 және 1281 ж. [[Жапония]]ны бағындыру үшін әскери-теңіз экспедициясын жасақтады. Бірақ олардың [[кеме]]лері күшті теңіз дауылдарына шыдамай, жапон аралдарына жете алмады. Осыдан кейін империяның назары оңтүстікке ауды. [[Құбылай]] 13 ғасырдың 50 жылдарында-ақ [[Вьетнам]]ға дейін жеткенімен, жергілікті халықтың қатты қарсылығына тап болды. 1280 – 90 ж. [[Вьетнам]] мен [[Бирма]]ға жасалған жорықтар сәтсіздікке ұшырап, ол жерлерде моңғол басқыншыларына қарсы жаппай партизандық соғыс басталды. Оңтүстіктегі порттарды басып алуға аттандырған қытай флоты Қызыл өзенінің айрығында суға батырылды.
<br/>
 
Бірте-бірте империяның әскери күш-қуаты сарқылды. Осыған байланысты билеушілер басқыншылық саясаттан бас тартып, өз шекараларын қорғауға кірісті. Көп ұзамай қоршаған ортаға байланысты биліктегі моңғол ақсүйектері де [[қытай]]лана бастады. [[Құбылай]]дың орнына келген [[Темір]]ден (Тэмур) (1295 – 1307) кейін билік үшін үміткерлердің кескілескен күресі басталды. Соның нәтижесінде 1308 – 1332 ж. арасында 8 император алмасты. Тоғон Тэмир (Тұқа-Темір) (1333 – 68) билік еткен кезде [[Қытай]]да моңғолдарға қарсы халық көтерілісі (“Қызыл әскерлер” көтерілісі – 1351 – 68 ж.) басталды. Көтерілісшілер моңғолдардың негізгі күштеріне қарсы аттанып, 1368 ж. Юань Империясынің астанасы болған Даду (Пекин) қаласын басып алды. Юань Империясынің соңғы императоры өзінің қалған [[әскер]]імен, туыстарымен [[Моңғолия]]ға қашып кетті. Сөйтіп [[қытай]]халқының көп жылдық күресінің нәтижесінде жергілікті Мин әулетінің негізі қаланды.
 
<ref> name="Қазақ энциклопедиясы, 10 - том <"/ref>
<ref>Татаро - монголы в Азии и Европе, М., 1977; </ref>
<ref> История Китая, М., 1998; </ref>
<ref> Алдабек Н.Ә., Орта ғасырлардағы Қытай тарихы, А., 2004. </ref>
== Дереккөздер: ==
== Пайдаланылған әдебиеттер: ==
<references/>
 
{{Link FA|ja}}
{{Link GA|no}}
{{Шыңғыс хан империясы}}
 
{{stub}}
{{wikify}}
 
[[Санат: Шыңғысхан империясы]]
[[Санат:1271 жылы құрылғандар]]
[[Санат:Юань әулеті]]
[[Санат:Қытай тарихындағы бұрынғы мемлкеттер]]
 
 
{{stub}}
 
{{Link FA|ja}}
{{Link GA|no}}
{{Link FA|zh}}