Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов — нұсқалар арасындағы айырмашылық

Шоқан кадет корпусында оқып жүріп, әйгілі жиһангездердің өміріне, олар жасаған саяхаттарға қатысты еңбектерге аса қызығушылық танытты. Осы еңбектердің ықпал-әсерінен ол болашақта сапарларға шығуды, бұрын белгісіз болып келген жұмбақ өлкелерді ашуды армандады.
 
== ҚызметҚызметі мен зерттеушілік жолы ==
Кадет корпусын 1853 жылы он жеті жасында бітірген Шоқан Батыссол жылдың қараша айынан бастап Сібір генералшебінің губернаторының6-шы кеңсесіндеатты қызметкеәскер қалдырыладыполкінің құрамына қабылданды. БірАрада үш жылданай кейінөтер-өтпесте Батыс Сібір менгенерал-губернаторлығы ҚазақстанныңДербес солтүстікСібір шығыскорпусы аудандарынштабының басқаратынбастығы, генерал-лейтенант губернаторЯковлевтің адьютанты қызметіне кіріседі. 1854 жылдың күзінен Батыс Сібірдің генерал-губернаторы, Дербес Сібір корпусының командирі Г.Х. Гасфорттың ерекше тапсырмалар жөніндегі адьютанты болып тағайындалады. Осы қызметті атқара жүріп, ол Орталық Азия халықтарының тарихын, географиясын, этнографиясы мен жағрафиясынкөне мұраларын зерттеуге белсене араласады. Оның сол кезде орындаған алғашқы дүниелерінің өзінен ғылыми зердесі қалыптасып, білікті зерттеуші дәрежесіне көтеріліп үлгерген алғыр жасты тану қиын емес.<br>
Сол жылдары профессор И.Н. Березинның дайындауымен «Шығыс тарихшыларының кітапханасы» сериясы бойынша жарық көрген Қадырғали бек Жалайырдың «Жами ат-тауарих» жылнамалар жинағы (1854) туралы зерттеу жазды. «Қазақтардың өздерінің шығу тегі туралы әңгімелерін Ұлы жүздің тарақ тамғалы жалайыр руының қазағы Қадырғали бек жазған «Жами ат-тауарихтағы» аңыздар да нақтылайды», – дейді Шоқан. Жылнама авторы Қадырғалидың өз тегі туралы: «осы тарихтың жазылуына себепші болған жоғары мәртебелі Оразмұхаммед ханға ата-бабасынан бері қызмет етіп келе жатқан тарақ тамғалы жалайырмын. Парсы тіліндегі Шыңғыснаме кітабынан түркшеге аудардым, ал кейінгі замандарда болғандарды өзі естіп-білгенім бойынша Алла тағала тауфих беріп, теріп жаздым», дегенін атап көрсетеді.<br>
Сол Оразмұхаммедтің әйгілі Шығай ханның немересі, Ондан сұлтанның ұлы, Тәуекел ханның немерелес інісі екенін Левшиннің, Небольсиннің, Савва Осиповтың жылнамасындағы деректермен, Сібір шекара басшылығы жинаған хандар шежіресіндегі кестемен дәйектейді. Жас Оразмұхаммедтің Сібір хандығының астанасы Ескердегі Тайбұға тұқымы Сейтектің ордасына отбасымен, хан кеңесшісі Қадырғали бекпен, жанына ерген жасауылдарымен бірге, жегжаттық рәсіммен қонаққа келіп, 1588 жылы Тобыл маңында саятта жүрген кезінде орыс воеводасы Данило Чулков алдап қолға түсірген, содан «аманат» ретінде Мәскеуге жөнелтілген тарихынан жақсы хабардарлығын байқатады. Орыстың Рюрик әулетінің соңғы патшасы Федор Ивановичтің оны сарайға жақындатып, қызметке тартқаны, таққа одан кейін отырған Борис Годуновтың өз билігі кезінде Оразмұхаммедті Ока өзені бойындағы Қасым патшалығының ханы етіп тағайындаған тарихын бұрыннан білетін Шоқан, профессор Березин дайындаған Қадырғали бектің «Жылнамалар жинағындағы» деректерге ерекше тәнті болады. Сол замандағы орташығыс шежірешілері шығармаларының орындалу дәстүріне сәйкес, Борис патшаға мадақтау арнай отырып жазылған, қазақ тарихынан жаңа мәліметтер ұсынған тамаша туындының өзін қызықтырғаны сонша, ол жылнаманың Дала тарихына қатысты жазылған тарауларын орысшаға аударады. Оразмұхаммед ханның қадірлі төрт бегі болғаны, тақтың оң жағында жалайыр Қадырғали бек пен маңғыт Саманай бектің, сол жағында арғын Шәш бек пен қыпшақ Төкей бектің отыратындығына назар аударып, «сол кездегі қазақшаға өте жақын, нағыз шағатай-түрки тілінде жазылған» еңбектің қазақ жұртына да тән төл шығарма екендігін тап басып аңғарады.<br>
«Жами ат-тауарихтың» мазмұнына, тілдік құрамына білгір түсініктемелер жасайды. Оның мәтінінде Әбілғазының «Түрк шежіресі» мен Бинайдың «Шайбанинамасына» қарағанда, аңыздардың аз кездесетініне көңіл бөледі. Далалықтарға тән сөз қолданыстары мен мәтелдердің аса мол екеніне, сөйлемдер мен ой қайырымдарының құнарлы, көп сөздердің осы күнге дейін қазақ арасында со күйі ұшырасатынын атап өтеді. Бұл шығармаға «қазақ тарихына қатысты деректерінің молдығы жағынан теңдесер ештеңенің жоқтығы күмәнсіз», деген баға береді. <br>
Шоқанның жан-жақты білімдарлығын осы алғашқы зерттеушілік талпыныстардан-ақ байқау қиын емес. Ол Қадырғали бектің «Жылнамалар жинағының» қазақ тарихына қатысты тұстарын орысшаға аударған кезінде де кей сөздер мен атауларды, сөйлемдерді қолжазбадағы араб қарпінде жазылған нұсқасымен қатар беріп отырады. Ол сөздердің қазақ тіліндегі мағынасын, қолданысын мысалға келтіреді, едәуір сөзтізбе түзеді. Березиндей ірі ғалыммен терезесі тең ойлар айтуға ұмтылады. <br>
Жас ғалымның ұдайы назарга алып жүрген тағы бір тақырыбы – қазақ тұрмысына, салт-санасына, әдет-ғұрпына, ауыз әдебиетіне қатысты зерттеулер. Құйма құлақтардан он сегізінші ғасырдағы қазақ батырлары туралы аңыздарды, Абылай хан, Орақ батыр жырларының нұсқаларын жазып алады. Қазақ халқының этнографиялық болмыс-бітіміне байланысты бірқыдыру байыптауларын аяқтайды. Қазаққа тән ежелгі наным-сенімдерді сипаттаған «Тәңірі» атты зерттеуінде ғылым үшін көптеген танымдық жақтары мол дәйектерді ортаға тартады. Бағзы замандардан бар отты кие тұтуға қатысты ғұрыптардың қазақтың келін түсіру кезіндегі салттарда да сақталып қалғанын жазады.
 
=== Ыстықкөл және Құлжа сапары ===
=== Омбы===
[[Сурет:Valikhanov.jpg|300px|thumb|left|Уәлиханов (солдан) пен Достоевский (оңнан) [[18581859]] жылда]]
[[1855]] жылы Батыс Сібір генерал-губернаторымен бірге [[Семей]], [[Аягөз]], Қапал арқылы [[Алматы]]ға дейін келіп қайтады. Осы сапарында қазақ[[ауыз әдебиеті]]нің үлгілерін, тарихы мен этнографиясының материалдарын жинай жүреді. Бұл материалдар негізінде кейін ол ''«Тәңірі (құдай)», «Қазақтардағы шамандықтың қалдығы»'' деген еңбектер жазады. Сол сапардан кейін оның әскери лауазымы бір сатыға жоғарылап, поручик шенін алады.
[[1856]] жылы полковник [[Хоментовский|М.М. Хоментовский]] басқарған әскери-ғылыми Ыстықкөл экспедициясына қатысып, қырғыз елін жете зерттейді. Қырғыздар мен Ұлы жүз қазақтарының тарихы, этнографиясы жайлы мәліметтер жинайды, ауыз әдебиетінің нұсқаларын жазып алады. Әлем ғалымдары арасында тұңғыш рет "Манас" эпосының ең шұрайлы бөлігі "Көкетай ханның ертегісі" жырын жазып алады. ''Манас - халық даналығының туындысы, барша халық ертегілерінің, хикаялары мен аңыздарының, география, дін және салт-сана, әдет-ғұрпы жөніндегі түсініктерінің энциклопедиялық жинағы - дала Илиадасы" деп бағалады. Сол сапар бойынша жүргізген "Ыстықкөл сапарының күнделігі" оның ғалымдық, қаламгерлік қабілетін айрықша танытатын алғашқы айшықты шығармасына жатады.<br>
БұданЫстықкөлден кейін [[Құлжа]] қаласындақаласына болыпмәмлегерлік делегация құрамымен барып, сол екісапар сапардыңбойынша қорытындысындада құнарлы тілмен өрілген «Қытай империясының батыс өлкесі және Құлжа қаласы» деп ат қойған күнделік жүргізді. ҚырғызОнда жеріЖетісу мен Шығыс Түркістанның өткені мен бүгіні туралы зерттеулертолымды жазады.ғылыми Осыпайымдаулар сапарлардада жинағанжасалады. материалдарды олШоқанның ''«Жоңғарияосы очерктері»,алғашқы «Қырғыздаріргелі туралыеңбектерінің жазбалар»,өзінде «Қазақтыңкөркем халыққолтаңба поэзиясыныңмен түрлеріжазушылық туралы»,шеберліктің «Ыстықкөлозық сапарыныңүлгісі күнделігі»,айқын «Қытайтанылады. империясыныңСол батыссебепті өлкесіде жәнеоны Құлжаорыс қаласы»''замандастары атты«Қазақ еңбектерінтақырыбына жазуғажазатын пайдаланады.шебер Табиғатты жәнеқаламгер» елдеп тұрмысынерекше Шоқан жазушылық шеберлікпен суреттейдібағалады. Оның тарих, география, саласындаышығыстану саласындағы осы еңбектерінің даңқы Петербор ғалымдарынағалымдарының да жетіпназарына ілігіп, олар жиырмадан жаңа асқан жас Шоқанды Императорлық Орыс география қоғамының толық мүшесі етіп сайлайдысайлады. <br>
 
=== [[Манас дастаны]] ===
 
=== [[Қашқар]]ға сапары ===
[[1858]] — [[1859 жыл]]дардағы Шоқанның Қашқарға сапары ғалымдық, ағартушылық саласындағы еңбегінің жаңа белеске көтерілуіне жол ашты. Қашқария ол кезде Ресей тарапынан зерттелмеген өлке болатын. Саудагер ретінде Қашқарға құпия барған Шоқан, өлкенің экономикалық саяси құрылымын зерттеп, оның тарихы мен этнографиясынан көптеген материалдар жинайды. Ол сапардан'' «Алтышәрдің, яғни Қытайдың Нан-лу уәлаятының (Кіші Бұхараның) шығыстағы алты қаласының жайы»'' атты еңбегі дүниеге келді. Бұл [[Шығыс Түркістан]] халықтарының тарихына, әлеуметтік құрылысына арналып, сол заман ғылымының биік деңгейінде жазылған әлемдегі тұңғыш зерттеу жұмысы еді.<br>
Патша үкіметі жас ғалымның ғылыми ерлік еңбегін жоғары бағалады. 1860 жылы ол Сыртқы істер министрлігі Азия департаментінің арнайы шақыруымен [[Санкт-Петерборға|Петербург]] келіп, сонда бір жылдай тұрып ғылыми жұмыстармен айналысады. Орденмен марапатталып, әскери шені де жоғарылатылды. Оны орыс патшасы [[II Александр]]дің өзі қабылдаЙды.<br />
===Петерборда===
Патша үкіметі жас ғалымның ғылыми ерлікерлігін еңбегін жоғары бағалады. 1860 жылы ол Сыртқы істер министрлігі Азия департаментінің арнайы шақыруымен [[Санкт-Петерборға|Петербург]] келіп, сонда бір жылдай тұрып ғылыми жұмыстармен айналысады. Орденмен марапатталып, әскери шені де жоғарылатылды. Оны орыс патшасы [[II Александр]]дің өзі қабылдаЙды.<br />
Петерборда болған кезінде (1860—1861 жылдары) Шоқан Уәлиханов әртүрлі әскери және ғылыми мекемелерде жұмыс істеді. Қазақстан мен Орта Азияның және Шығыс Түркістанның карталарын жасаумен айналысты. Шығыс елдерінің қолжазбаларын мұқият зерттеуді де жалғастырды. Оны Орыс географиялық қоғамы Шығыс тарихы туралы лекциялар оқуға шақырып тұрды.<br />
Алайда бір жылдан соң туберкулез ауруы меңдеп, дәрігерлердің айтуымен қымызбен емделу үшін елге, Сырымбетке оралуға мәжбүр болды. Туған халқының екі жақты қанауда езілгенін көріп, [[1862]] жылғы сайлауда Атбасар округының аға сұлтаны болуға талпынады. ''«Елдестеріме пайдамды тигізу үшін аға сұлтан болғым келді. Оларды шенеуніктерден, қазақ байларынан қорғамақ болдым. Сондағы ең алдымен көздегенім өз басымның мысалы арқылы жерлестеріме оқыған аға сұлтанның пайдалы екенін көрсету еді»'' деп жазады ол бұл туралы аға досы [[Фёдор Михайлович Достоевский|Достоевскийге]]. Бірақ ол бұл мақсатын орындай алмайды. Шоқан қарсыласынан көп дауыс алып жеңіске жеткенімен, генерал-губернатор Дюгамель оның халық арасында ықпалы мен беделі зор болып кетеді деп сескеніп, «науқасына байланысты қызметтен бас тартты» деген өтірік сылтаумен аға сұлтандыққа бекітпей қояды. Одан кейін даладағы жергілікті баскару ісін қайта ұйымдастыру жөніндегі шараларға қатысты. Шоқанның бұл мәселелер жөніндегі негізгі ойлары «Қырдағы мұсылманшылық туралы», «Қазақтардың көші-қоны туралы», «Сот реформасы туралы жазбаларында» баяндалады.<br />
 
===Жетісуда===
[[1864]] жылы наурыз айында Шоқан полковник [[Черняев Михаил Григорьевич|Черняевтің]] шақыруымен [[Әулиеата |Әулиеата]] жорығына қосылады. Орыс империясының Оңтүстік Қазақстан мен [[Орта Азия]]ны Ресей қарамағына бағындыру мақсатын көздеген бұл жорыққа аудармашы, жергілікті халықпен бейбіт мәмілегерлік келісімдер жасау үшін қатысқан ол, Черняевтің Әулиеатаны (қазіргі Таразды) алу кезінде шәһар халқына жасаған жауыздығын көргесін, ары қарай экспедицияға қатыса алмайтынын жеткізеді. Полковниктің келісімімен, өзі қатарлы бірқатар офицермен бірге Алматыға кері қайтады. Сол жерден Омбы арқылы Петерборға барып, ғылыми жұмысын жалғастыруды да ойлайды
Алайда Алматыдан Омбыға қарай беттеп бара жатқан жолда денсаулығы тағы да сыр беріп, Алтынемел бекеті маңындағы аға сұлтан Тезек Нұралиннің ауылында ұзақ аялдап қалады. Сол ауылда (жазда Матай тауының теріскей баурайы, Күреңбел жайлауы, қыста Алтынемел асуының күнгей бетіндегі Төңірек атырабындағы қыстауда [оның соңғы хаттары осы Төңірек деген жерден жазылған]) тұрақтап қалады. Тезектің немере қарындасы Айсарыға үйленеді. Қыс кезінде ескі өкпе ауруы қайта қозып, Шоқан 1865 жылдың 10 сәуірінде қайтыс болады. Оның сүйегі Матай тауының теріскей баурайындағы Көшентоған деген жердегі төрелер қорымына қойылады.
99

өңдеме