Жалғамалы тілдер — нұсқалар арасындағы айырмашылық

Түйіндемесі өңделмейді
{{Қорық аймақ | name =ЖАЛҒАМАЛЫ ТІЛДЕР| image =СуракTilder.jpg|200px| caption =| location = [[Қазақстан]]| area = | established =| governing_body = | world_heritage_site =| website =}}‎ '''Жалғамалы тілдер''' , агглютинативті тілдер (лат. agglutіnatіo — желімделу, жапсырылу) — тілдерге типологиялық немесе морфологиялық топтастыру принципін қолдану арқылы, яғни оларды туыстық жақындығына қарап емес, граммат. құрылысына қарап топтастыру нәтижесінде бөлінетін тілдер типі. Әдетте, Ж. т. түбір тұлғалы (аморфты), қопармалы (флективті), инкорпорациялы (полисинтетикалық) тілдер типімен қатар аталады. Ж. т. типіне түркі, моңғол, угор-финн, дравид, индонезия, венгр, жапон, корей, т.б. тілдер жатады. Ж. т-де белгілі бір граммат. мағынаны білдіру үшін дербес қосымша жұмсалады. Қосымшалар түбірге бірінен соң бірі баспалдақтап тіркесе жалғанады. Осы қасиетіне қарап Ж. т. деп атайды. Ж. т-де қосымшаның түбірге тигізер әсері аз. Яғни қосымшалар қосылғанда түбір немесе негізгі түбір, негізінен, өзгеріссіз қалады. Ж. т-де ішкі флексия болмайды. Үндестік заңы — Ж. тілдерге ғана тән басты қасиет. Ж. т-де синтет. және аналит. қасиет болады. Синтетикалық қасиет — қосымшаның түбірден соң жалғануы. Аналитикалық [[қасиет]] — қосымшалы түбірден кейін шылау сөздің қосарлана, селбесе айтылуы. [[Қазақ тілі]] — Ж. т-дің бірі. Мәселен, “қамсыздандырылмағандықтарыңыздан” деген сөзді морфемаларына қарай бөлшектеп көрейік: қам — негізгі түбір, сыз — сөзден сөз тудырушы сын есім жұрнағы, да — сын есімнен [[етістік]] жасап тұрған жұрнақ, н — сөз түрлендіруші өздік етіс жұрнағы, дыр — өзгелік [[етіс]] жұрнағы; ыл — ырықсыз етіс жұрнағы; ма — болымсыздық мағыналы жұрнақ; ған — есімше жұрнағы; дық — етістіктен зат есім туғызушы жұрнақ; тар — көптік жалғау аффиксі; ыңыз — тәуелдік жалғауы; дан — шығыс септік жалғауы. Яғни мұнда бір түбірге 11 қосымша жалғанып тұр. Ж. т-дің басты ерекшелігі — осылайша бір қосымшадан соң екінші қосымшалардың тізбектесіп жалғана беруі. Онда бір категорияға тән қосымшалар да бірінен кейін бірі келе береді. Мыс., жоғарыда келтірілген сөзде етіс категориясына тән өздік етіс, өзгелік етіс, ырықсыз етіс жұрнақтары бірінен соң бірі келіп тұр. Ж. т-де (мыс., қазақ тілінде) бірінен соң бірі қабаттаса қолданылған қосымшалардың орналасу тәртібінің қатаң заңдылығы бар: бір сөз құрамында бірнеше қосымша қабаттасып келсе, алдымен көптік, одан соң тәуелдік, содан кейін септік, олардың үстіне жіктік жалғауы жалғанады. Мыс.: “ауылдарыңызданбыз” деген сөздің құрамындағы ауыл — түбір; дар — [[көптік жалғау|көптік жалғауы]]; ыңыз — тәуелдік Ж. т-де зат есімдердің граммат. жікке бөліну қасиеті тым солғын. Осыған орай септелу жүйесі қопармалы тілдердегідей түрге бөлінбейді, бір пішінде ұшырасады. жалғауы; дан — [[шығыс септік]] жалғауы; быз — [[Жіктік жалғау|жіктік жалғауы]]. Әдеб.: Аханов К., Тіл біліміне кіріспе, А., 1965; Кузнецов П.С., Морфологическая классификация языков, М., 1954; Боровков А.К., Агглютинация в тюркских языках.//Морфологическая типология и проблема классификации языков, М. — Л., 1965; Хасенов Ә., Тіл білімі, А., 1996. [[Санат:Ж]] [[Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы]]
1178

өңдеме