Мезолит — нұсқалар арасындағы айырмашылық

Түйіндемесі өңделмейді
ш ({{Суретсіз мақала}} үлгісін үстедім)
'''Мезолит''' (мезо… және грек. lіthos – тас) — орта тас ғасыры, [[палеолит]] пен [[неолит]] аралығындағы тас дәуіріне жататын кезең. Бұл терминді 19 ғасырдың 70-жылдарының аяқ кезінде швед ғалымы О.М. Торелль енгізді. Еуропа мезолитті шамамен б.з.б. 9 — 5-мыңжылдықтарды, Таяу Шығыста ол б.з.б. 10 — 7-мыңжылдықтарды қамтиды. ұалымдар арасында [[ru: мезолит]]мезолиттің тарихи-мәдени, хронологиялық шегі жөнінде әртүрлі пікірлер бар. Материалдық мәдениеттің даму тұрғысынан қарағанда мезолит палеолиттің жалғасы болып табылады, бірақ бұл дәуірде өнім өндірудің алғышарттары қалыптаса бастайды, ол өз кезегінде мезолитті неолит дәуірімен тығыз байланыстыра түседі. Сондықтан бірқатар археологтар бұл термин орнына [[эпипалеолит]] (палеолиттен кейінгі), ал кейінгі мезолитке протонеолит сөзін қолданып келді. Кейбіреулері жоғары палеолит пен мезолитті қосып миолит деп те атады. Мамандардың көпшілігі тас өңдеу техникасындағы ерекшеліктер арқылы мезолитті басқа дәуірлерден ажыратуға болады деген пікірді ұстанды. Тас құралдарын дайындау мезолитте одан әрі жетіле түсті. Сегмент, трапеция, үшбұрыш түріндегі ұзындығы 1 — 2 сантиметр геометриялық шақпақтас құралдары шыға бастады (Микролит). Палеолиттен мезолитке көшу ауа райындағы өзгерістерге, ең алдымен, бірнеше мыңжылдықтарға созылған мұз дәуірінің аяқталуына байланысты. Б.з.б. 10-мыңжылдықтар шамасында қазіргіге жақын гидрографиялық торап, фауна мен флора пайда болды. Адамзат тарихындағы ең алғашқы экономикалық дағдарыс палеолит дәуірінің соңында болып өтті. Бұл кезде адамдар саны арта түсті. “Мамонттық фауна” құрамына кіретін жануарлар түрлері жойылды. Бұрынғы аңды қаумалап ұстау, қуалап аулау, тағы басқа аңшылық әдістер маңызын жойды. Осы кезде мезолит дәуірінің ең маңызды өнертабысы — садақ пен жебе пайда болды. Ол ұсақ әрі жүйрік аңдарды, тіпті құстарды да аулауға мүмкіндік берді. Оның ойлап табылуы өндіргіш күштер дамуындағы шын мәніндегі төңкеріс болды. Енді жекелеген аңшылар қауымға онша тәуелді болмай, өзі-ақ аң аулауға шыға алды. Нәтижесінде қауымдар ыдырап, кезбе аңшылықтың рөлі күшейді. [[Голоцен]] кезеңінде жылынған күн терімшіліктің маңызын арттырып, неолит заманында қалыптасқан егіншіліктің алғышарттарын жасауға ықпалын тигізді. Мұздық ерігеннен кейін судың мол болуы балықтардың өсіп-өнуіне қолайлы жағдай туғызды. Бұл балық аулау тәсілдерін жетілдіруге ықпал жасады. Адамдар иілген қармақтарды, ауды, гарпундарды пайдаланып, балық аулаумен айналысты. Алғашқы қайық түрлері мен ескектер жасалынды. Ит қолға үйретілді. Ежелгі адамның өмір салты өзгерді, аң аулауға қолайлы алаптарды іздестіріп жиі қоныс аударып отырды. Қазіргі таңда Қазақстан жерінен мезолит ескерткішінің 50 шақты орны табылған. Олар негізінен Оңтүстік Қазақстан жерінен (Жаңашілік 1 — 3, Маятас, Бөген, тағы басқа), Қаратаудан (Соркөл, Шаханта, тағы басқа), Есіл маңынан (Мичурин, Боголюбово — 2, Явленко — 2, тағы басқа), Атбасар төңірегінен (Тельман-7, -8а, -9а, -14а, тағы басқа), Сарыарқадан (Әкімбек, Қарағанды-15, тағы басқа), Торғайдан (Тұз, Дүзбай-6, Евгеньевка, тағы басқа), Батыс Қазақстан облысынан (Сарыайдын, Шәуші, тағы басқа), Екібастұз төңірегінен (Талдыөзек-21, Шідерті, тағы басқа), Маңғыстаудан (Шақпақата-2, Қызылсу-1, тағы басқа) табылды.<ref>«Қазақстан тарихы» (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 1-том. — Алматы: Атамұра, 2010.—71 ISBN 978-601-282-026-3 </ref>Қазақстан аумағында мезолит кезеңі осы кезге дейін аз зерттелген. Бұл уакытгың материалдык мәдениеті туралы алғашкы акпарат 50-жылдарда ғана пайда болды25.70—80-жылдардағы В.Ф. ЗайберттіңЕсіл оңірінде, В.Н. Jlor- ішннің Қостанай маңы мен Торғайда жүргізген дал алы к зерттеу жүмыста- ры гана мезолит және онын далалык оңірдегі айрыкша белгілері туралы жалпы сипатта алғашқы түсініктер алуға мүмкіндік берді. 80-жылдардын аяғы мен 90-жылдардың басында Батыс және Оңтүстік Қазақстанда архео¬логиялык зерттеулер жандандырылып, бірнеше жаңа тұрак ашылды.
Палеолиттен мезолитке (грекше «мезос» — орта деген созден шыккан) кошу климаттагы озгерістермен ерекше болды. Бірінші кезекте бұл мұздық- тардың еруімен байланысты. Бұл кезде казіргісіне жакын гидрографиялық желі орнығып, осімдіктер мен жануарлар дүниесінің қазіргісіне жакын құрамы калыптасады. «Мамонтгык» жануарлар түрлерінің жойылуы тамак табудың бұрынғы әдістерін (камалап аулау және т. б.) жарамсыз етіп, тіршілік кұралдарын қамтамасыз етудің жаца әдістерін жедел іздестіру кажеттігін тугызды. Мейлінше елеулі фауналық озгерістер болган бір аймақтарда егіншілік және мал шаруашылыгы элементтері пайда болып, баскаларында балық аулау және жинау — аңшылык кәсібі калыптасады26. Әдебиетте мезо- литтің мейліншс op түрлі хроіюлогиялық шеңберлері мен онын, ерекше си- паттамалары бар. Қазакстан аумағының далалык өңірі үшін ең қолайлысы мезолиттің б. з. б. X — VII мыңжылдықтар бойы болуын мойындау керек27. Садақ пен жебенің кеңінен қолданылуын, еңбек құралдарын дайындауда сына техникасыныңтаралуын, халықтың орын ауыстыруының артуын ме- золиттің ең жалпы ерекше белгілері деп санауға болады. Мәдени-шаруа- шылық үлгілердің және еңбек құралдарын дайындау технологиясы сипаты- ның аймақтық ерекшеліктері археологиялык мәдениетті боліп көрсетуге мүмкіндікбереді.
Тас ғасырының аяғына карай далалык-орманды далалық оңірдегі жабайы жануарлардыңтүр күрамы едәуір артып: жылқы, коян, сутышқан, күндыз, касқыр, түлкі, аю, кабан, елік, бұлан, қарақұйрык, киік, бизон, тур болды28. Олардың арасында жануарлар үйірлерінің саны жеткіліктігіне байланысты сонау палеолит дәуірінде калыптаскан тобырлы түрде камалап және куалап аулау дағдысы жойылмады. Бірақ Қазақстан тұргындарының өмірінде ан аулаудың жеке әдістері жетекші маңыз алады.
Алғашкы аншылар жоғарғы палеолиттің озінде-ақ жайғаскан жерлері- нен анды қамалап аулауға тиімді орындарға қоныс аударды. Бұл табиғат аймактарының ауысуына ғана емес, халык санының ұлғаюына да байланыс¬ты: аң аулайтын жер таршылық етіп, түрғындардың бір бөлігі барған сайын алыс солтүстікке, Ертіс, Есіл, Тобыл, Торғай, Орал озендерінің аңғарлары- на қоныс аударады. Мезолиттік тұрактар осы кезге дейін палеолитгік орын- дар табылмаған жерлерде пайда болады. Сонымен бірге бүкіл Қазақстан аумағында осы кезге дейін жиырма шақты ғана мезолиттік түрактар мәлім және солар ғана жақсы зерттелген, ал палеолитгік (неғүрлым ертедегі) түрак- тардың қазірдін өзінде тіркелгені жүзден астам. Бүл түрғындар санының кемігенін білдірмейді. Ежелгі адамның өмір салты өзгерді, олар неғүрлым жиі қозғалып, аң аулауға қолайлы алаптарды іздестіріп жиі коныс аударып отырды. Сондықтан бүгінгі күні ортаңғы тас ғасырыныңтұрақтарын табуға байланысты қиындыктар туып отыр: өйткені олар көбінесе небәрі бір мау- сым ішінде ғана болып, олардың орнында материалдық калдыктар калмады деуге болады. Сонымен бірге б. з. б. VIII мыңжылдыкка карай қазіргісінен әлдеқайда жұмсақ болған жылы климат ұзақ мерзімді, жылы және баска тұрғын жайлар салуды кажет етпеді, сондықтан аншылар оз тұрактарының орнын оңай әрі тез ауыстырып отырды. Қызылжар каласына жакын Есіл бойынан Мичурин, Боголюбов-2, Явленко-2 түрақтары табылды. Сәл оңтүстікте, Атбасар маңында—Тельман-7, — 8а, — 9а, — 14а, одан да оңтүстікте, Караганды манында Әкімбек және Қараганды-15 тұрақтары бар. Көкшетау маңындагы далалык Шағалалы жағалауындагы Виноградовка-2а, — 12 тұрак- тары мәлім. Торгай ойпаңы ауданында — Дұзбай-6, Қостанай қаласы манын¬да Дачная және Евгеньевка түрақтары орналаскан29.
Әлбетте тұрақтар озендер мен көлдердің жагасына орналасатын. Жога- рыда айтылғанындай, түргын үй кұрылыстарының калдыктары сақталма- ган. Есіл озені аңгарында көлемі 40—60 шаршы метр, каңқасының қабыр- галарының боренелері терең комілмеген жеңіл, тік бүрышты күрылыстар болған деп жорамалдауға гана болады. Сондай-ак лашық тәрізді тұргын жайлар салынган, олардың орындарында шағын шұңқырлар гана калган.
Мезолит дәуірінің ең маңызды өнертабысы — садақ. Шынына келгенде адамга ол жоғаргы палеолитте мәлім болған, бірак оның кең таралуы жеке аң аулауға көшуге байланысты гана мейлінше қажет болды. Садақ пен же- бенің ойлап табылуы өндіргіш күштер дамуында шын мәнінде революция еді. Сайып келгенде бұл ежелгі адамның шаруашылык оміріндегі түбірлі озгерістерге жеткізді. Садак пен жебе барлық жерге дерлік тез таралды. Ол 10 мың жылдан астам уақыт бойы ең тез атылатын және ең жаңа кару бол¬ды. Онын найза мен шанышқыдан артықшылығы нысананы алыстан атуын- да ғана емес, сонымен катар ату әдістерінің алуан түрлі: тұрып та, жатып та, отырып та атуға болатындығында еді.
Мезолитте еңбек күралдарын дайындау техникасында да одан әрі прин- ципті озгерістер болды: олардың молшері тастың молшеріне байланысты болтан жок. Бүл қыстырма техникасының аркасында мүмкін болды. Оның мәні мынада еді: заттың (пышақтың, канжардың, жебе мен найза үшының) негізі сүйектен немесе ағаштан жасалды. Олардың негізінде үзынша қиық- тар-саңылаулар жасалып, оларға ұзындығы 2—1 см пышак сиякты тас қа- лакшадан істелген откір ұш салынып, қара маймен немесе қара майлы затпен бекітіЛді30. Сойтіп осындай қалақша бейімделген нүсқаның түпкі түрі ретін- де (оның үстіне Қазақстан аумағында ғана емес, іс жүзінде бүкіл әлемде) кеңінен таралды. Бейімделген нұсқаны косымша ондеу және оларды не- гізге немесе сапқа бекітудің әр түрлі әдістері арқылы іс жүзінде кез келген еңбек күралын дайындауға болатын еді. Сол кезде олардың жаппай тарал- ғандары мыналар: жебелердің, шанышкылардың, найзалардың үштары, тері ондеуге арналған қырғыштар мен сүргілер, пышақтар, әр түрлі түйреуіш- тер, теріні, сүйек пен ағашты ондеуге, саңылау тесуге арналған сүргілер мен біздер, кескіштер, жебе сабын ондеуге арналған қырғылар. Тас сыныктары- нан кобінесе кырғыштар жасалған.
Қазакстан мезолиті ескерткіштерінен табылған материалдық калдықтар кешенінің Оңтүстік Орал, Батыс Сібір, Шығыс Каспий маңыоңірі ескерткіш- терінен елеулі айырмашылықтары жоқ. Жебелер үштарыныңтүріндегі және бейімделген нүсканы қосымша ондеу әдістеріндегі болмашы айырма- шылықтарды ғана атап отуге болады. Мысалы, Мичурин, Дүзбай-6, Дачная тұрактарындағы геометриялык нысанда кыстырмалар жок. Сонымен бірге бұлардағы кыстырма калакшалар тым шағындығымен ерекшеленеді, сондык- тан «микролиттер» деп аталған. Бұл ерекшеліктер аумақтықта, хроноло- гиялык та бола алатын еді. Маңғыстау түбегінің мезолиттік мәдениетінің қалыптасуы туралы мәселе адамның Арал-Каспий суайрығын игеру та- рихымен озара тығыз байланысты31. Маңғыстаудың мезолипіктүрағы (Кызыл- су- 1 және баскалар) мен Солтүстік-Батыс (Айдабол тобы) және Оңтүстік- Батыс (Дефе-Шығанак) Үстірттің соларға жақын ескерткіштері үшты қырғыш- тардың үлкен тобымен, жиектері ұсақ оймалы және иілген қыргылармен, ассимметриялы және сирек болса да симметриялы трапециялармен, «шағын кескіштермен», кескіштермен, сабынан суырылатын жапырак сияқты жебе ұштарымен, қыстырмалармен, ұшы қиғаш откір бізімен, қалакшалармен және қабаттары онделген үшы бар сынык тастармен сипатталады.
 
<ref>“Қазақ Энциклопедиясы”, II-том </ref>
{{Суретсіз мақала}}
[[санат:Археологиялық дәуірлер]]
[[санат:Тарих]]
 
 
[[ast:Mesolíticu]]
177

өңдеме