Басты мәзірді ашу

Бастауыш болатын сөз таптарыӨңдеу

Сөйлемде бастауыш әр түрлі сөз табынан бола береді:

  1. Зат есімнен болады.
  2. Есімдіктен болады.
    Мысалы: Бұл - менің келешектен күткен үмітім.
  3. Сан есімнен болады.
    Мысалы: Алты екіге бөлінеді
  4. Заттық мағынада қолданылып, атау тұлғада тұрған сын есім, есімше және тұйық етістік сөйлемде бастауыш бола алады:
    Мысалы: Жақсы (сын есім) - көпке ортақ (мақал). Оқыған (есімше) білер әр сөзді. (Абай). Отанды қорғау (тұйық етістік) - абыройлы іс.
  5. Заттық мағынаға ие болып, бастауыштың сұрауына жауап беретін үстеу, одағай, шылау сөздер де бастауыш бола алады. Бірақ бұлар сөйлемде өте сирек кездеседі.
    Мысалы: Жалқаудың ертеңі бітпес (мақал). Сенің опырмайың қашан қалады? Және - жалғаулық шылауы.


Дара бастауышӨңдеу

Дара бастауыш - жеке бір сөзбен айтылған бастауыш.

Күрделі бастауышӨңдеу

Күрделі бастауыш деп екі я бірнеше сөздің тізбегінен жасалып, бір-ақ ұғымды білдіретін бастауышты атайды.

Күрделі бастауыш мына сияқты жолдармен жасалады:

  1. Екі я бірнеше сөздердің тіркесінен құралған зат атауы.
    Мысалы: Каспий теңізі - әлемдегі ең үлкен көл боп саналады
  2. Қос сөз түріндегі зат есімдер:
    Мысалы: Әке-шешем жасымда асырады, бақты, адам қылды.
  3. Ашық я жасырын түрдегі ілік жалғаулы зат есім мен көмекші есімдердің тізбегі.
    Мысалы: Үй іші енді тып-тыныш.
  4. Сын есім тіркесі
    Мысалы:Үш салт алтты тіл қатыспай жүріп келеді.
  5. Кейде зат есім мен есімшеден, зат есім мен сын есімнен құралған сөз тізбектері күрделі бастауыш болады.
    Мысалы: Білегі жуан бірді жығады, білімі толық мыңды жығады (мақал).
  6. Тұлғасына қарай күрделі және бөлшек сан есімдер де сөйлемде күрделі бастауыш бола береді.
    Мысалы: Жиырма бес маған тағы қайтып келді.[1]

ДереккөздерӨңдеу

  1. С. Аманжолов, "Қазақ тілі грамматикасы", 1966 ж.