Ноғай даруғасы

Ноғай даруғасы (тат. Нугай даругасы, башқ. Нуғай даруғаһы) — Қазан хандығы және этникалық жағынан болыстарға (руларға) бөлінген 1540-50 жылдары Қазан, Уса және Сібірмен бірге құрылған башқұрттардың (Башқұртстан[1]) әкімшілік-аумақтық бірлігі.

Даруға
Ноғай даруғасы
Әкімшілігі
Ел

 Қазан хандығы

Кіреді

Қазан уезі

Тарихы мен географиясы

Ноғай даруғасы картада

ТарихыӨңдеу

 
Башқұрт зәңгі

Қазан хандығының әкімшілік бірліктері даруға (орысша «дорога» термині сәйкестікке байланысты осы жерден шыққан деседі) деп аталды деген пікір қате. Ол М.Г. Худяковтың гипотезасына негізделген, ол болса өз кезегінде Д.А. Корсаковтың қысқаша ескертуіне негізделген. Қазіргі уақытта Худяковтың тұспалын кейбір зерттеушілер серпінге байланысты қайталағанымен, XX ғасырдың аяғында ол ғылыми білім шеңберінен шығып кеткені анық. Шындығында, Қазан хандығының негізгі шет аймақтары арабша уәлаят терминімен, ал кіші аумақтық бөлімдер ел сөзі арқылы белгіленді. Даруға терминінің өзі тек билеушінің өкілі (даруғабек) лауазымын белгілеу үшін қызмет етті. Сірә, даруға термині XVII ғасырдың ортасындағы орыс әскери-әкімшілік терминінен — дорога шыққан (бұл жағдайда Ноғай дорогасы). И.П. Ермолаев (1982) дұрыс атап өткендей, Қазан хандығының, одан кейін Башқұртстанның жерлеріне қатысты дорога термині Мәскеу патшаларының Еділ бойының шығысындағы бағыттарын, жаулап алуларын белгілеу ретінде пайда болды. Ол өз кезегінде облыстарды жақтармен (Тау, Ноғай, Арша жағы, т.с.с.) байырғы орыс дәстүріне негізделді.

Ноғай даруғасының зәңгісіӨңдеу

  • Әлібай Мырзағұлов, 1773 жылы Ноғай даруғасының зәңгісі[2]
  • Кінзә Арсланов Ноғай даруғасы Бошмас-Қыпшақ болысының зәңгісі
  • Жамансары Жаппаров Ноғай даруғасы Суын-Қыпсақ болысының зәңгісі[3]

Ноғай даруғасының болыстарыӨңдеу

Ноғай даруғасының башқұрттары
Нағыз рулар немесе болыстар Олардан тараған төбелер (рудың бөліктері) және аймақтар
Мең (башқ. Мең) оған 477 түтін кірді 1. Шобан
2. Қырқула
3. Жайықсу
4. Қол Мең (башқ. Ҡол-Мең)
5. Сулы Мең
6. Ноғай Мең (башқ. Нуғай-Мең)
7. Меркіт (башқ. Меркет)
8. Өршік Мең (башқ. Өршәк-Мең)
9. Мең елі (башқ. Мең иле)
10. Саралы
11. Қобау Мең (башқ. Ҡобау-Мең)
12. Ық Мең (башқ. Ыҡ-Мең)
Табын (башқ. Табын) оған 387 түтін кірді 1. Бесауыл (башқ. Биш-ауыл)
2. Кесе Табын (башқ. Кесе-Табын)
3. Йомран Табын (башқ. Йомран-Табын)
4. Кәусәр Табын (башқ. Кәлсер-Табын)
5. Қоңырат
6. Дуан Табын (башқ. Дыуан-Табын)
7. Міллә Табын
Йормат оған 521 түтін кірді 1. Мешер Йормат
2. Тәлті
3. Бақай
4. Арлар
5. Бесқазан
6. Мақар
Қыпшақ (башқ. Ҡыпсаҡ) оған 1332 түтін кірді 1. Бошман Қыпшақ (башқ. Бошман-Ҡыпсаҡ)
2. Сун Қыпшақ
3. Шақ Мең
4. Сарыш Қыпшақ
5. Герәс Қыпшақ
6. Қарағай Қыпшақ (башқ. Ҡарағай-Ҡыпсаҡ)
Бөріән(башқ. Бөрйән) оған 448 түтін кірді 1. Жанса Бөріән
2. Байұлы (башқ. Байыулы)
3. Мұса
4. Емаш
5. Қарағай Бөріән(башқ. Ҡарағай-Бөрйән)
6. Дір Бөріән
6. Ноғай (башқ. Нуғай)
Өсірген (башқ. Үҫәргән) оған 381 түтін кірді 1. Ай Өсірген (башқ. Ай-Үҫәргән)
2. Жайтөбе Өсірген (башқ. Йәй-түбә Үҫәргән)
3. Шишәй (башқ. Шишәй)
4. Бишәй (башқ. Бишәй)
5. Сөрән (башқ. Сурән)
6. Сураш (башқ. Сураш)
Түңгіжер(башқ. Түңгәүер) оған 80 түтін кірді 1. Орман Түңгіжер (башқ. Урман-Түңгәүер)
2. Жалан Түңгіжер (башқ. Ялан-Түңгәүер)
Тамиан (башқ. Тамъян)оған 196 түтін кірді 1. Қоян
2. Мылтық
3. Мясоуцкий
4. Иық Тамиан (башқ. Эйек-Тамъян)
Табын (башқ. Табын) оған 472 түтін кірді 1. Көбелек (башқ. Күбәләк)
2. Телеу (башқ. Теләү)
3. Қарағай (башқ. Ҡарағай)
4. Кесе Табын (башқ. Кесе-Табын)
5. Йомран Табын (башқ. Йомран-Табын)
Қатай(башқ. Ҡатай) оған 300 түтін кірді 1. Еділ Қатай (башқ. Иҙел-Ҡатай)
2. Көжек Қатай
3. Інжер Қатай (башқ. Инйәр-Ҡатай)
4. Құзған Қатай

Тағы қараңызӨңдеу

ДереккөздерӨңдеу