Малқарлар

(Балқарлар бетінен бағытталды)

Малқарлар (қараш.-малқ. -{малкъарлыла, таулула}-)  — ұлт, Солтүстік Қавказда тұратын түркі тілдес халқы, қарашайларға жақын. Малка, Бақсан, Чегем және Черек өзендерінің аңғарларының бойындағы шатқалдар мен тау бөктерлерін алып жатыр. 2010 жылғы санақ бойынша Қабарда-Балқарияда 108 577 балқар тұрады. Көрші Қарашай-Шеркесияда (418) және Ставрополь өлкесінде (883), Мәскеуде 666 адам тұрады. 2020 жылғы халық санағы бойынша – 125 044 адам болды.

малкъарлыла, таулула
Малқарлар
Ең көп таралған аймақтар
 Ресей

112 924(2010 санақ)

 Қазақстан

2 300

 Қырғызстан

1 900

 АҚШ

3-5 мың

 Украина

206

 Өзбекстан

800(2019 есеп)

Тілдері

қарашай-малқар тілі

Діні

Ислам суннит бағыты

Бұл халықтың өкілдерін Ресейден басқа Қазақстан (2300), Қырғызстан(1900) және Өзбекстанда (800) кездестіруге болады. Олардың ұрпақтары 1944 жылғы жер аудару кезінде сонда қалды. Малқарлардың бір бөлігі XIX ғасырда Түркияға мұхажир қозғалысы кезінде Ресейді тастап кеткен. Сол жерден олар Америка мен Еуропаға қоныстанды. Қазір олардың 3-5 мың ұрпақтары АҚШ-та тұрады.

Атауы өңдеу

Малқарлардың атауы ежелгі бұлғарлардың атауына сәйкес. Алғашқыда малқарлар армян деректерінде кездеседі. 10 ғасырында араб ғалымы Ибн Русхэ таулы астар туралы жазып отыр. Бұл таулы астар малқарларға сәйкес, өйткені малқарлар өздері өзін таулу(қазақша таулы деген мағынасында) деп атайды, астар ше бұлғарлардың да, малқарлардың да ата-бабалары.

Осетиндер мен суандар малқарларды ас атаса, қабарда шеркештері балкар дейді. Қарашайларды ше алан деп атайды. Қарашайлар мен малқарлар бір-бірін алан деп атайды. Осылайша, малқарлар — астардың (ежелгі таулы бұлғарлардың) және аландардың ұрпақтары делінеді. Қарашай мен малқар негізінде бір халық еді, бірақ 11 — 15 ғасырларында бір-бірінен алыстап кетті.

1395—1396 жылдарында малқарлар мен қарашайлар Әмір Темірдің әскерімен қанды соғысын жүргізеді. Әмір Темірдің әскерлері өз жауларын астар деп атаған.

1404 жылында архиепископ Иоан Галонифонтибус және 1643 жылында Арканджелло Ламберти малқарларды қарашеркеш деп атаған.

Осылайша, малқарларды — ас, ас-алан, таулу ас, қарашеркеш, балкар деп атаған. Олар өздерін ше таулу немесе малкъар деп атаған.[1]

Тілі өңдеу

Еуропалық расаның балқан-кавказ нәсіліне кіреді, қарашай-балқарлар түркі тілдерінің қыпшақ тобы тілінде сөйлейді. Жазуы — орыс графикасы. Кейде балқар тілін қарашай тіліне қосып, қарашай-балқар тілі деп те атайды. Бірақ бұл екеуінің дыбыс, грамматика жүйесінде біраз айырмашылықтар бар. Балқар тілінің жазуы кейін дамыған. 1924 ж. балқар латын, 1939 ж. кириллицаны қабылдады.

Діні өңдеу

Малқарлар - ханафи ағымындағы сүнниттік мұсылмандар. Исламға дейін 6-7 ғасырларда Византия мен Грузиядан малқарлардың ата-бабаларына христиандық енген. Балқарларға исламды енгізу әрекеттері 14 ғасырдан бері Алтын Ордадан жасалған. Алғашында исламды ақсүйектер қабылдап, кейіннен оған тәуелді халықты жаңа дінге көшірді. 18 ғасырдың аяғында малқарлар арасында ислам діні түпкілікті орнады.

Малқарлардың сенімдері синкретикалық болып табылады. Монотеизмге дейінгі нанымдарда екі қабаты айқын ерекшеленеді:

  • біріншісі — көршілес халықтармен ортақ құдайларға сенуді, сондай-ақ тастарды, ағаштарды құрметтеуді қамтитын жалпы кавказдық сенім;
  • екіншісі - жалпы түркілік, ол жоғарғы құдай Тейридің, Ұмай құдайының, шебер рухтардың және т.б. культтерімен ұсынылған.

19-шы және 20-ғасырдың басында бұл идеялар малқарлар арасында болып, бірте-бірте ислам дінімен алмастырылды.

1980 жылдардың аяғынан бастап діни өмірде жандану байқалды: Солтүстік Кавказдың ислам орталықтарында мешіттер салынуда, діни қызметкерлер дайындалуда. Халық арасында ислам дініне деген қызығушылық артып, діни рәсімдерді, әсіресе, ораза мен намазды орындайтындар саны артып келеді. Кейбір ежелгі нанымдар, негізінен сиқырға сену сақталған.[2]

Тарихы өңдеу

Малқарлардың қалыптасуына үш негізгі этникалық компонент қатысты: ең көне — Кавказ тілінде сөйлейтін халық, IV—V ғасырларда Орталық Кавказдың таулы белдеуінде пайда болған иран тілінде сөйлейтін аландар және түркітілдес тайпалар және XIII ғасырда Кавказ тауларында қоныстанған және Алан-осетиндермен ассимилацияланған қыпшақтар. Барлық малқар ауылдарының тұрғындары көрші халықтармен (қабардин, сван, қарашай, грузин-рачин) тығыз байланыста болды. XVII ғасырдың ортасында орыстардың Малқариямен тікелей байланысы орнатылды, ол арқылы Батыс Грузияға елшілік жолдардың бірі өтті.

1827 жылы балқар қоғамдары Ресей империясының құрамына енді. XIX-ғасырдың 60-70-жылдары шаруалар реформасы барысында жері жоқ кейбір балқарлар жазыққа қоныстанды. Көші-қонға қарамастан, XIX ғасырдың аяғында кейбір балқарлар жер тапшылығынан зардап шекті. 1917 ж. ақпан және қазан төңкерістерінен кейінгі билігі қолдан-қолға өтіп, соңынан кеңес өкіметі орнады. 1921 ж. Қабарда мен Малқария округі Таулық АКСР құрамына енді. 1921 ж. РКФСР құрамына Қабарда автономия округін құру туралы декрет шықты. 1922 ж. БОАК қаулысы бойынша Балқария округі Таулық АКСР-інен бөлініп, Қабардамен біріктіріліп, Қабарда-Малқар автономиялы округі болып құрылды. 1936 жылы Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасы болып қайта құрылды. 1944 жылы балқарлар Орта Азия мен Қазақстан аймақтарына күштеп жер аударылды. 1957 жылы Кабардин-Малқар АКСР қалпына келтіріліп, малқарлар атамекеніне оралды. 1991 жылы Қабарда-Балқария Республикасы жарияланды.[3]

Кәсібі өңдеу

Дәстүрлі шаруашылығы — отарлап мал бағу, суармалы-террасты егіншілік, аңшылық, жүн иіру, шұға тоқу. Металл, тері, ағаш өңдеумен де айналысады. Балқарлардың едәуір бөлігі өнеркәсіпте жұмыс істейді. Қарапайым халық төбесі жалпақ тас сакляларда, ауқаттылар қонақ бөлмелері үлкен, мұнаралары бар үйлерде тұрады. Соңғы дәуірде ауыл шаруашылығын механикаландыруға байланысты бау-бақша, бағбаншылық, өнеркәсіп, тау-кен ісі дамыды.[4]

Тұрмыс салты өңдеу

Балкарияның құрамына бірнеше ауылдық қоғамдар кірді. Халық жиналысының (тере), патронимдік ұйымның рөлі зор болды. Билеушілер таубия деп, еркін қауымдар — қаракиштер, тәуелді шаруалар — шағарлар деп аталды, әскери тұтқындардың үй құлдығы болды. Отбасы негізінен кішкентай, неке экзогамды. Мүліктік шектеулер міндетті түрде сақталды. Отбасылық өмірде патриархалдық дәстүрлер, әртүрлі тыйымдар-болдырмау әдет-ғұрыптары кең таралған.[5]

Ұлттық киімдері қабардиндер киімдеріне ұқсас. Киімдері — шепкен, оның үстіне жамшы киінетін. Басына қойдың қаракөл жүнінен жасаған бөрік киінген.

Ұлттық музыка аспаптары - жия қобыз, қаңғыр қобыз, қыл қобыз, накрэ, сыбызғы, пхъачыч, карс т.б.

Тағамдары негізінде еттен, сүттен жасалатын еді, аскөк, көкөніс кең пайдаланған. Нанды негізінде жүгері ұннан пісірілген (этмек гырджин). Хычин деген шелпектерді пісірілген. Кәуаптардың бірнеше түрі бар. Ешкі немесе қой сүтінен ірімшік жасаған. Арпадан сыра пісірілген. Сусындары — сүт, айран.

Мәдени мұрасы Қауқаз халықтарының және түркі халықтарының мәдениетін қосып дамытты. Кең тараған ұлттық билері кафа, удж, тюз-тепссу, тегерек-тепссу, абзех. Сабантой, толлу сияқты күнтізбелік мейрамдары бар. Ауыз әдебиеті бай.

Қазақстандағы малқарлар өңдеу

Солтүстік Кавказ халықтарының ішінде алдыңғылардың бірі болып депортацияға ұшыраған малқарлар болды. 1943 жылдың 14-қазанында КСРО Халық Комиссарлар кеңесі малқарларды тұрғылықты жерінен көшіру туралы қаулы қабылдады. Қаулыға сәйкес малқарлар Жамбыл облысының жеті ауданына, Оңтүстік Қазақстан облысының сегіз ауданына орналастырылды. Қазақстандағы малқарлардың саны 1,8 мың адам (2009).[6]

Дереккөздер өңдеу

  1. «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том;
  2. http://www.etnosy.ru/node/711
  3. http://www.etnosy.ru/node/106
  4. https://travel-journal.ru/ethno/28/399/
  5. http://www.etnolog.ru/people.php?id=BALK
  6. Қазақстан халқы. Энциклопедия. /Бас.ред. Ж.Н.Тойбаева./Құраст.Ғ.Жандыбаев., Г.Егеубаева.- Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2016. 126-бет ISBN 978-601-7472-88-7