Бояғыштар

Бояғыштар - жеке органикалық заттар және олардың қоспалары; әр түрлі материалдарға түс беруге пайдаланылады. Олар маңызы бiрдей жиi сияқты қолданып, айқын айыратын функциялар материалдардың бояуында белгi қоятындығыменнен, бояу және пигмент терминдер. Бояу - бұл қай затқа жұққызылатын (оған тартумен) материалға iшкi туысқандықпен өңдеудiң қандай болса да кезеңдерiне кем дегенде ие болады. Еритiн бояуды процесстiң кейбiр кезеңiнде бояу ортасындағы бояулары. Олар материалдарды iшiне кiредi және тал жiптерi бар мықты байланыстарды аз-кем құрастырады. Барлық тоқыма бояулар - органикалық зат

Conner-prairie-yarn-drying.jpg

Азинді бояғыштарӨңдеу

Хинониминді бояғыштар тобы, түстері қызылдан қою қараға дейін болатын феназин туындылары; тоқыма емес материалдарды бояуда, полиграфиялық бояулар өндірісінде, лазер техникасында, т.б. жерлерде қолданылады.

Акридинді бояғыштарӨңдеу

Aкридин туындылары; табиғи жібек және кейбір тоқыма емес материалдарды сары немесе қызғылт сары түске бояуда қолданылады.

Ализаринді бояғыштарӨңдеу

Құрамында окси- тобы бар антрахинон туындылары; басытқы бояғыштар ретінде қолданылады.

Аминксантенді бояғыштарӨңдеу

ксантеннің туындылары; тоқыма емес материалдарды бояуда, сия, қарындаш, косметикалык препараттар ендірісінде қолданылады.

Антантронды бояғыштарӨңдеу

Aнтантрон туындылары; мақта, вискоза, зығыр маталарға ашық қызғылт сары түс беретін кубтық бояғыштар ретінде, қағаз бояуда, полиграфиялық бояулардың пигменттері ретінде қолданылады.

Антрахиноназолды бояғыштарӨңдеу

Aнтрахинон ядросымен конденсацияланған азол туындылары, мұндағы X — О, 8, N11; мақта, вискоза және зығыр маталарына күрен қызыл, қызыл және күлгін қызыл түс беретін кубтық бояғыштар ретінде колданылады.

Антрахинонды бояғыштарӨңдеу

Антрахиноннын амино- және окси- туындылары; синтездік және басқа талшықтарды бояуда, лак-бояу және резеңке өнеркәсібінде, полиграфияда колданылады.

Арилметанды бояғыштарӨңдеу

диарилметанды, триарилметанды, ксантенді және акридинді бояғыштардың топтық атауы.

Ацедиантронды бояғыштарӨңдеу

Полициклді хинондар; кубтық бояғыштар, жасанды және синтетикалық талшықтарды бояуда пигмент ретінде, полиграфиялық бояулар өндірісінде, т.б. салаларда қолданылады.

Ацетонерімтал бояғыштарӨңдеу

Ацетонда ерімтал бояғыштар; суда ерімейтін бояғыштар; негізінен, ацетат талшығын бояуда қолданылады.

Басытқы бояғыштарӨңдеу

Тоқыма материалдарды суды ерітінділерінде бояйтын және металдық басытқылар, тотығу дәрежесі +3 болатын металдар қосылыстарының (хром, темір, т.б.) көмегімен талшық бетіне ұсталатын бояғыштар.

Белсенді бояғыштарӨңдеу

Молекула- ларының қүрамында талшықтар макромолекулаларының функциялық топтарымен коваленттік байланыс түзіп, әсерлесетін атомдар немесе атомдық топтамалары бар бояғыштар.

Виолантронды бояғыштарӨңдеу

Виолантрон туындылары; кубтық бояғыштар, пигменттер, люминофорлар ретінде колданылады

Гемицианинді бояғыштарӨңдеу

Тізбектің шетінде азоты бар орын- басарларының біреуі ғана гетероцикл құрамына кіретін полиметинді бояғыштар; катионды бояғыштар ретінде полиакрилонитрилді талшықтар бояуда колданылады.

Диазинді бояғыштарӨңдеу

қараңыз [1].

Диарилметанды бояғыштарӨңдеу

Пара орындарында электрдонорлық және электракцепторлық орынбасарлар болатын фенилметан туындылары; полиакрилонитрилді талшықтар бояуда, көбейткіш техникада қолданылады.

Дибензпиренхинонды бояғыштарӨңдеу

Полициклді хинондар, мұндағы К — Н, С1, Вг; сары түсті бояулар беретін кубтық бояғыштар ретінде колданылады.

Изовиолантронды бояғыштарӨңдеу

Изовиолантронды галогендеуде тузілетін өнімдер; ашық күлгін жөне кызғылт КӨК түс беретін кубтық бояғыштар, пластмасса, резеңке, ЛБМ пигменттері ретінде қолданылады.

Индигоидті бояғыштарӨңдеу

Гетероциклді қосылыстар, мұндағы X — N. 8, А — көміртек атомымен бес немесе алты мүшелі ароматтық немесе гетероциклдік қалдық түзетін атомдар тобы; кубтық бояғыштар және пигменттер ретінде қолданылады.

Индикаторлық бояғыштарӨңдеу

Қараңыз [2].

Катионды бояғыштарӨңдеу

Құрамында аммоний тобы бар бояғыштар; полиакрилонитрилді және басқа синтетикалық талшықтарды бояуда қолданылады.

Ксантенді бояғыштарӨңдеу

Окси және аминоксантенді бояғыштардың топтық атауы. 

Кубты бояғыштарӨңдеу

Суда ерімейтін бояғыштар, сілтілік ортада ерімтал және целлюлоза талшықтарына тартылғыштығы бар туындылар түзіп тотықсызданады.

Күкіртті бояғыштарӨңдеу

Химиялық қосылыстардың күрделі қоспалары; молекулалар құрамында гетероциклді фрагменттер, өзара дисульфидті, сульфидті және басқа топтармен байланысқан ароматтық және хиноидты циклдері бар, мақта маталарын және жіптер бояуда қолданылады.

Қышқылды-басытқылы бояғыштарӨңдеу

Құрамына қышқылдық топтар кіретін басытқы бояғыштар.

Қышқылдық бояғыштарӨңдеу

Cуда ерімтал, карбон қышқылдары мен сульфоқышқылдар тұздары; жүн, табиғи жібек, полиамидті талшықтар, былғары, т.б. бояуда қолданылады.

Майдалық бояғыштарӨңдеу

Cуда ерімейтін немесе аз мелшерде еритін бояғыштар; жоғары дисперсті сулы суспензиялардағы гидрофобты талшықтарды бояуда қолданылады.

Майда ерімтал бояғыштарӨңдеу

Полюссіз және аз полюсті орталарда ерімтал бояғыштар, бензиндерге, майларға, балауыздарға аздаған түс беруге қолданылады.

Макрогетероциклді бояғыштарӨңдеу

Полифункционалды қосылыстар, мұндағы А — бірдей немесе әр түрлі карбо- немесе гетероциклді ароматтық фрагменттер; түстері қою көктен сарыға дейін өзгереді

Мероцианинді бояғыштарӨңдеу

Tізбек шеттерінде азоты бар электрондонорлы және оттекті электронакцепторлы орынбасарлары бар полиметинді бояғыштар; синтетикалық және жасанды талшықтарды сары түске бояйтын пигментгер мен дисперсті бояғыштар ретінде қолданылады.

Металы бар бояғыштарӨңдеу

Қышқылдық бояғыштар (көбінесе азобояғыштар), молекулаларына металл атомын (Сг, Со, Си) өндіріс процесі кезінде енгізеді; жүн және полиамидті талшықтар бояуда қолданылады.

Монометинцианинді бояғыштарӨңдеу

Cимметриялы азоты бар гетероциклді радикалдар арасында бір метин тобы бар цианинді бояғыштар; фотоэмульсиялардың оптикалық сенсибилизаторлары ретінде қолданылады.

Негіздік бояғыштарӨңдеу

Cуда ерімтал органикалық негіздердің тұздары; жүн, табиғи жібек, полиамидті талшықтар, қағаз, жазу машинасының ленталарын бояуда, фаналь лактарының өндірісінде, т.б. салаларда қолданылады.

Оксазинді бояғыштарӨңдеу

Хинониминді бояғыштар, феноксазин туындылары; түстері қызғылт күлгіннен көкке дейін өзгереді; пигменттер мен тікелей бояғыштар ретінде және лазер техникасында колданылады.

Оксанинді бояғыштарӨңдеу

Тізбек шеттерінде оттек бар орынбасарлар кіретін полиметинді бояғыштар; фотоэмульсиялардың оптикалық сенсибилизаторлары ретінде қолданылады.

Оксиксантенді бояғыштарӨңдеу

Ксантеннің туындылары; тоқыма емес материалдарды бояуда қолданылады.

Перинонды бояғыштарӨңдеу

Полифункционалды қосылыстар, ароматты орто- және перидикарбон қышқылдары ангидридтерінің ароматты моноаминдермен, орто- және перидиаминдермен әрекеттесу өнімдері; кеңінен қолданылатын пигменттер және синтетикалық талшықтарды бояуға арналған бояғыштар ретінде қолданылады.

Пиразолантронды бояғыштарӨңдеу

Полициклді қосылыстар, пиразолантрон туындылары; сары, қызыл, сүр түсті бояулар беретін кубты бояғыштар ретінде колданылады.

Полиметинді бояғыштарӨңдеу

Oрганикалық косылыстар; молекула құрамында тақ санды электрондонорлы I және электронакцепторлы орынбасарлары тізбек шеттерінде орналасқан; ацетатты және полиакрилонитрилді талшықтардың бояғыштары, фотоэмульсиялардың оптикалық сенсибилизаторлары ретінде, лазер техникасында қолданылады.

Полиметинцианинді бояғыштарӨңдеу

Ашық тізбектегі метин топтарының саны >5 болатын цианинді бояғыштар; фотоэмульсиялардың оптикалық сенсибилизаторлары ретінде лазер техникасында қолданылады.

Полициклді бояғыштарӨңдеу

Кубты бояғыштар, құрамдарында қос іліктес байланыстар жүйесімен біріккен карбонил топтары бар карбо- және гетероциклді көп ядролы конденсацияланған қосылыстардың туындылары.

Спиртер1мтал бояғыштарӨңдеу

Cпиртте және оған ұқсас еріткіштерде ерімтал бояғыштар; нитролактар және спиртгі лактарға қою сия түс беру үшін қолданылады.

Тиазинді бояғыштарӨңдеу

Хинониминді бояғыштар тобы, түсі күлгіннен жасылға дейін өзгеретін фенотиазин туындылары; лазер техникасында, гистологияда, жүн, жібек, мақта маталарын бояуда қолданылады.

Тиоиндигоидты бояғыштарӨңдеу

Mолекулаларында ең болмаса бір күкіртті гетероциклді қалдығы бар индигоидті бояғыштар тобы; кең түсті гаммалы кубты бояғыштар және пигменттер ретінде қолданылады.

Триарилметанды бояғыштарӨңдеу

Tрифенилметанның туындылары тоқыма емес материалдарда, бояуда, полиграфиялық бояулар, сиялар, фанальды лактар өндірісінде, қышқылды-негізді индикаторлар ретінде қолданылады.

Триметинцианинді бояғыштарӨңдеу

Aшық тізбегінде үш метин тобы бар цианинді бояғыштар; фотоэмульсиялардың оптикалық сенсибилизаторлары ретінде, лазер техникасында қолданьшады.

Тіке бояғыштарӨңдеу

Tоқыма материалдарды тікелей сулы ерітіндіден бояуға қабілеті бар бояғыштар.

Фталоилакридонды бояғыштарӨңдеу

фталоилакридон туындылары; кубты бояғыштар ретінде қолданылады.

Фталоцианинді бояғыштарӨңдеу

Mакроғетероциклді бояғыштар; кешенішіндік қосылыстар, мұндағы М — Си, №, Со және т.б. түстері қызғылт көктен жасылға дейін өзгереді; полиғрафияда лак-бояу өнеркәсібінде пигменттер ретінде, резеңке, пластмасса, бояуда, электр және лазер техникасында және тіке бояғыштар ретінде қолданылады.

Хинониминді бояғыштарӨңдеу

Eкіншілікті ароматтық аминдер туындылары, түстері қызғылт көктен жасылға дейін өзгереді; түрлі түсті фотографияда қолданьшады

Цианинді бояғыштарӨңдеу

Tізбек шетінде екі азоты және гетероциклді қалдықтары бар полиметинді бояғыштар; түстері сарыдан көкке дейін өзгереді, фотоэмульсиялардың оптикалық сенсибилизаторлары ретінде қолданылады.

[3]

ДереккөздерӨңдеу

  1. Азинді бояғыштар
  2. Қышқылды-негіздік индикаторлар
  3. Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Химия. Н.Нұрахметов, А.Ниязбаева, Р.Рысқалиева, Н.Далабаева. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. — 336 бет. ISBN 9965-36-416-8