Малазгирт түбіндегі шайқас

Малазгирт түбіндегі шайқас — 1071 жылдың 25-26 тамызында Малазгирт қаласының маңында Византия аумағында болған селжүк түріктері мен Византия империясы арасындағы шайқас. Алып Арслан сұлтан бастаған селжүк түріктері сандық артықшылығына қарамастан византиялықтарды талқандап, аумақтық жеңілдіктер есебінен өз өмірін аман алып қалған Византия императоры IV Роман Диогенді тұтқынға алды. Малазгирт түбіндегі шайқаста византиялықтардың жеңілуі Армениядағы селжүктердің үстемдігінің басталуын және оғыздар мен түркімендердің Кіші Азияның ішкі бөлігіне жаппай қоныс аудару үдерісін бастады[7].

Малазгирт түбіндегі шайқас
Негізгі қақтығыс: Селжүк-Византия соғыстары
[[Сурет:131 Bataille de Malazgirt.jpg|300px|XV ғасырдағы Малазгирт түбіндегі шайқас бейнеленген француз миниатюрасы]]
XV ғасырдағы Малазгирт түбіндегі шайқас бейнеленген француз миниатюрасы
Дата

2526 тамыз[1] 1071 жылы

Орын

Малазгирт (қазіргі Түркияның шығысы; тарихи Армения[2][3][4][5][6])

Себеп

Селжүктердің шешуші жеңісі

Аумақтық
өзгерістер

Армян таулы үстіртінде селжүктердің үстемдігінің орнауы

Қарсыластар

Византия империясы

Селжүктер мемлекеті

Қолбасшылары

IV Роман Диоген
(тұтқынға түсті),
Никифор Вриенниос Үлкен,
Руссел де Байол,
Феодор Алиат,
Андроник Дука

Алып Арслан,
Сүлеймен шаһ

Тараптар күші

40 000 бастап 70 000 дейін

20 000 бастап 30 000 дейін

Шығындар

2000 бастап 8000 дейін; шамамен 4000 берілді; 20 000 бастап 35 000 дейін қашып кетті

белгісіз

ТарихыӨңдеу

Селжүктермен алғашқы қақтығыстар XI ғасырдың 60-жылдарында басталды: 1064 жылы олар Ани қаласын басып алды, Х Константин тұсында жеке жасақтар шекараға еніп, Кіші Азиядағы Иконий мен Колосса қалаларына дейін жетті. Сол кезде Алып Арслан сұлтан Мысыр мен Сирияны жаулап алуға бағытталып, Византия империясымен толық көлемді соғыс ашуды шешіп тәуекел етпеді. X Константин қайтыс болғаннан кейін және Еудокия регенттігі кезінде сұлтанға бағынбайтын селжүк жасақтары Кесария мен Антиохиаға қауіп төндірді. 1068 жылдың жазында Роман Диоген император ретінде селжүктерге қарсы шықты; оның Сириядағы әскерлері Манбижді басып алып, Алеппоға қауіп төндірді, каппадокиялық Ларисаның жанында түрік жасағын жеңіліске ұшыратты[8].

Бұрынғы билеушілердің орынсыз сараңдықтары мен қабілетсіздіктері Византия әскерінің қатарын қысқартып, оның рухын түсірді; сонымен бірге Роман қысқа мерзімде соғысқа жарамды әскер құра алды[8]. Роберт Гуискард Отрантоны алып, грек билігінің соңғы бекінісі Бариге қоршау салған Италиядан келген жағымсыз хабар Романды біраз уақыт Еуропаға қайтуға мәжбүр етті. Ол болмаған кезде түріктер әскерді басқарған Мануил Комнинді жеңіп, Колоссаны басып алып, тонады, ал Алып Арсланның өзі Византияның шығысындағы ең маңызды шекара бекінісі - Малазгиртті жаулап алды. 100 мыңдық әскерді бастаған Роман қайтадан Малазгиртті басып алды.

ДайындалуӨңдеу

IV Романмен бірігіп басқарушы, императорлық тақ күрестте тікелей қарсыласы Андроник Дукада ере жүрді. Әскерді құрамына империяның батыс және шығыс аймақтарынан келген 10 мың византиялық сарбаздар, Руссел де Байол басқаратын 500 франк пен норман жалдамалы әскерлері, өздер пен бешенектердің жалдамалы жасақтары, болгарлар, грузиндер мен армяндар жасақтары, сондай-ақ вариаж гвардиясының бір бөлігі кірді. Барлық Византия әскерінің саны 40-70 мың жауынгер болды. Мұсылман авторлары (Ибн әл-Асир, Сибт ибн әл-Жаузи, Ибн әл-Каланиси, аль-Хұсайыни, әл-Бундари, әл-Фарики және т.б.) 300-ден 700 мыңға дейінгі фантастикалық санды атайды[9].

Кіші Азия арқылы ілгерілеу ұзақ және қиын болды. Романның өзі үлкен арбалы керуенінің салдарынан өз сарбаздарының наразылығын туғызды, ал жергілікті халық кейіннен әскерден шығарылған франк жалдамалы әскерінің шабуылына ұшырады.

Селжүктердің әлі алыс екеніне сенген византиялықтар Малазгирт пен көршілес Аһлат бекінісін қайтарып алуды көздеп, Ван көліне қарай өрледі. Сол арада Алып Арслан Арменияға 30 мың түрік атты әскерімен және Алеппо, Мосул және басқа қалалардан мұсылман одақтастарымен келді. Тыңшылар оған жаудың нақты орналасқан жерін айтты, ал византиялықтар жаудың орналасқан жері туралы білмеді.

ШайқасӨңдеу

 
Византия (қызыл) және селжүк (жасыл) әскерлерінің орағытуы

«Ислам энциклопедиясына» сәйкес, Византия шекарасын селжүк жорықтарынан қорғау үшін император IV Роман Диоген 1071 жылдың көктемінде Константинополден шығып, шығысқа қарай кетіп, Аһлат пен Малазгирт армян бекіністерін нығайтуға кірісті[10].

Малазгиртті Диоген басып алды, ал келесі күні оның сарбаздары селжүк әскерін байқады. Генералдардың бірі атты әскер жасағымен барлауға жіберілді, өйткені Роман бұл Алып Арсланның бүкіл әскері емес деп есептеді. Бірақ жасақ жеңіліп, қолбасшысы тұтқынға түсті[11].

25 тамызда Византия әскері мұсылмандардың орналысқан жеріне шабуыл жасады. Сол қанатты Никифор Вриенниос басқарды, оң қанатты - Феодор Алиат, орталықта императордың өзі болды, ал қосалқы күштер Андроник Дуканың қолбасшылығында болды. Түріктер төрт шақырымға созылған жарты айдай сап құрды[12]. Олардың садақшылары гректерге шабуыл жасады, жарты айдың ортасы баяу шегініп, ал оның қанаттары византиялықтарды қоршауға көшті.

Византиялықтар атысты батылдықпен төтеп беріп, екінші күннің соңында Алып Арслан тұрағын басып алды. Алайда, садақшылар ең көп зақым келтірген оң және сол қанаттар жекелеген жауынгерлердің шегініп қашып жүрген селжүк атты әскерін ұрысқа еліктіруге тырысуынан тәртіптен айырылды. Роман оң қанатқа негізгі күштердің шегінуін жабуды бұйырды, бірақ бұйрық дұрыс түсінілмеді. Қосалқы әскер қолбасшысы Андроник Дука көмек көрсетудің орнына императордың өлімі туралы қауесет тарата бастады. Оң қанат дереу жеңіліске ұшырады, өйткені түркі тайпаларынан құралған оғыздар мен бешенектердің жасағы селжүктер жағына өтіп кетті[13][14], ал кейбір армян контингенттері қашып кетті[15]. Орталықтың қалғаны, оның ішінде император мен Вариаж гвардиясы қоршауға алынды. Ұрыста Роман жараланып, Алып Арсланның тұтқынына түсті. Ол бір апта сұлтанның тұтқында болды. Император 10 миллион алтын мөлшеріндегі төлемге келіспеді, сондықтан Алып Арслан бұл соманы 360 мың жылдық төлем мен 1,5 миллион алтын алғытөлемге дейін қысқартты. Роман өзінің Константинополге аман жету үшін өзінің қызын сұлтан ұлдарының біріне тұрмысқа берді.

СалдарыӨңдеу

Малазгирт түбіндегі жеңілістен кейін тұтқында болған IV Роман Диогеннің жиырма жасар өгей ұлы, Х Константин мен Еудокия Макремболитиссаның ұлы, Андроник пен Константин ағайындылармен бірге империялық титулға ие VII Михаил Дука таққа отырды. Ғалым тарихшы Микаил Пселл оның тәрбиесіне жауапты болды.

Қайтыс болды деп саналған IV Романның жеңілгені туралы хабарды алған сарай қызметшілері Еудокия мен үлкен ханзада Микаил Дуканың регентігін жариялады, бірақ іс жүзінде мемлекетті Романның жауы кесар Иоанн басқарды. IV Романнан елордаға жақында келуі туралы қолмен жазылған хат келген кезде, патшайымнан күйеуінің тақтан айырылғаны жайлы жариялауын талап етті. Патшайым бұдан бас тартты, оны сарайдан қуып, әйел монахқа айналдыру үшін шашын алды. VII Микаил Дука Парапинак император атанды.

Константинопольден жіберілген әскерлермен бірнеше сәтсіз қақтығыстардан кейін Роман киликиялық Адана қаласына бекінді, оны Андроник Дука (1072 ж.) тақтан бас тартып, шашын қырықтыру талабымен қоршауға алды. Бұл үшін оған VII Микаил атынан үш митрополиттер растаған жеке қауіпсіздікті уәде етті. Роман алданды: көзден айырды, ол көп ұзамай көзден айыру кезінде алған жаралардан қайтыс болды.

Аумақтық өзгерістерӨңдеу

Шайқастың тікелей нәтижесі - Армения[16] мен Кіші Азияның шығысын[17] Византия империясының біржола жоғалтуы және Кіші Азияның оңтүстік-шығысында Византиядан тәуелсіз армян Филарет Варажнуни[18] мемлекетінің құрылуы болды. Селжүктердің жеңісі оғыздар мен түрікмен тайпаларына Кіші Азияның тереңдігіне жол ашты, ал келесі 10 жыл ішінде түркі көшпенділердің ұмтылуынан түркілер түгелдей дерлік түбекті басып алды[19].

Ұрыс нәтижесінде Арменияның көп бөлігі селжүктердің қолына түскеніне қарамастан, олар бүкіл елді жаулап ала алмады. Лори мен Сүнік патшалығы мен Арменияның солтүстік-шығысындағы Хашин ұлысы сияқты бірқатар кішігірім армян мемлекеттері, сонымен қатар оңтүстік-батыстағы Сасун[20], Мокк және Васпураканның бір бөлігіндегі[21] ұлыстар жаулық жағдайында XI және XII ғасырларда жалғасын тапты.

ДереккөздерӨңдеу

  1. Die byzantinischen Kleinchroniken / Hrsg. von P. Schreiner — Wien: Verlag der ÖAW, 1979. — Т. 1. — Б. 170. — (Corpus Fontium Historiae Byzantinae).
  2. The Cambridge Medieval History — Cambridge University Press, 1986. — Т. 6. — Б. 791.

  3. Steven Runciman A History of the Crusades — Cambridge University Press, 1987. — Т. 1. — Б. 62—63.

  4. Hans Delbrück Medieval Warfare: History of the Art of War — University of Nebraska Press, 1990. — Т. 3. — Б. 62—63.

  5. Paul Wittek Rise of the Ottoman Empire / Edited by Colin Heywood — Routledge, 2013. — Б. 45.

  6. Marcia L. Colish The Mirror of Language (Revised Edition): A Study of the Medieval Theory of Knowledge — U of Nebraska Press, 1990. — Т. 3. — Б. 62—63.
  7. Hans Delbrück Шығыс тарихы: Алты томда. Орта ғасырлардағы Шығыс — М.: Восточная литература, 1995. — Б. 271.

  8. a b Византия тарихы. 2-том. 11-тарау. ХІ ғасырдың аяғындағы ішкі саяси дағдарыс және сыртқы саясаттағы жеңіліс
  9. Розен В. Р. Алып Арсланның Роман Диогенді жеңгені туралы араб аңыздары // ЗВОРАО. Т. 1. 1887. Б. 19-22, 189—202, 243—252
  10. Encyclopaedia of Islam — E. J. BRILL, 1991. — Т. VI. — Б. 243.
  11. Konstam, Angus The Crusades — London: Mercury Publications, 2004. — Б. 41.
  12. John Julius Norwich. «A Short History of Byzantium» — Vintage Series, 1997. — p. 239—241 — ISBN 0-679-77269-3.
  13. А. А. Васильев, А. Г. Грушевой — Византия империясының тарихы: Крест жорықтарына дейін (1081 жылға дейін) — Алетейя, 2000 — ISBN 5-89329-199-9, 9785893291995 — стр. 466.

  14. Киреев Н. Г. — Түркияның алғашқы тарихындағы бір датаның өзектілігі туралы сұраққа — Turcica et Ottomanica:М.С.Мейердің 70 жылдық мерейтойына арналған мақалалар жинағы. — М.: Восточная литература РАН, 2006. — ISBN 5-02-018524-8, 9785020185241 — стр.248-249.

  15. Запорожец В. М. — Селжүктер — 2011. — Б.127:

  16. Туманов К. Л. «Armenia and Georgia» из «The Cambridge Medieval History», том IV, глава XIV, стр. 593—637:

  17. Шығыс тарихы, II том, «IV-XI ғасырларда Күнгей Кавказ» бөлімдері және «Селжүктердің бағындыруы мен Селжүктердің мемлекеті»:

  18. В. П. Степаненко // Государство Филарета Варажнуни Мұрағатталған 9 сәуірдің 2012 жылы. (архив Мұрағатталған 12 қазанның 2012 жылы.) // Античная древность и средние века. — Свердловск, 1975. — Вып. 12. — С. 86-103:

  19. Запорожец В. М. «Сельджуки», раздел «Алып Арслан сұлтан кезіндегі Ұлы Селжүктер мемлекеті билігінің күшеюі (1063—1072)»:

  20. Энциклопедия Британника. Статья: Armenia :: The Mamikonians and Bagratids

  21. Robert Bedrosian «Armenia during the Seljuk and Mongol Periods» из «The Armenian People from Ancient to Modern Times» Vol.1 Richard G. Hovannisian, ed. (New York, 1997) pp. 241—271: