Шайшай бұтағы жапырақтарынан жасалынатын сусын.

Солдан оңға қарай: көк шай, сары шай, улун, қара шай

Шай түрлері мен дәмі, ең алдымен, жапырақтарының тотығу дәрежесіне байланысты:

  • қара шай — жапырақтар ұзақ тотығудан өтеді, екі аптадан бір айға дейін;
  • көк шай — жапырақтары тотықпаған, немесе тотығуы бір-екі күн ғана жалғасқан;
  • басқа да шай түрлері.

Басқа өсімдіктердің қайнатпаларын да көбінесе шай деп атайды.

ТарихыӨңдеу

Шай шығыс халықтарына, соның ішінде Қытай мен Үндістанға бұдан мыңдаған жылдар бұрын белгілі болған. Шайды Еуропаға бірінші рет голландықтар әкелген. Ал XVI ғасырдың бас кезінде Ресей, Орта Азия және Моңғолия халқы достық қарым-қатынаста болған. Орыс патшасы Михаил Романов 1638 жылы моңғол ханына сыйлық жібереді. Патшадан келген бағалы сыйлыққа жауап ретінде моңғол ханы оған 200 қорап шай жөнелтеді. Әуелгі кезде шайды дәрі орнына қолданып, кейіннен сусын ретінде іше бастаған Ресей патшасы орыс көпестерін шай алып келу үшін 1669 жылы Пекинге арнайы жіберіпті. Шайды ХІХ ғасырдың ортасына дейін дүниежүзіне Қытай өзі ғана сатып келді. Біздің өңірімізде шай көпшілік ішер сусын ретінде XVIII ғасырдың аяғы мен XIX ғасырдың басында кеңінен тарай бастады.[1]

Шай қазақтарға Ресей арқылы жеткен және оны көшпенділердің қолдана бастауы олардың тұрмыс салтының өзгеруімен байланысты болды. Қазақстанда шайдың және шай ішу рәсімінің кең етек жаюы ХІХ ғасырдың екінші жартысынды орын алды.[2]

Шайдың құрамыӨңдеу

Шайдың құрамында танин, кофеин, теобромин, эфир майы, витаминдер (Р,С, В, В2, РР), пигмент, т.б. заттар болады. Шай шөл басады, көздің көруін жақсартады, жүйке жүйесіне әсер етеді, қан тамырларын кеңейтеді, бүйрек қызметін жақсартады, еңбек қабілеттілігі мен ой қызметін арттырады.[3]

Шайды өңдеп шығаруӨңдеу

 
Шай шығарушы елдер

2016 жыл бойынша шайды өңдеп шығару статистикасы:

Ел мың тонна
1   Қытай 2 402
2   Үндістан 1 252
3   Кения 473
4   Шри-Ланка 349
5   Түркия 243
6   Вьетнам 240
7   Индонезия 144
8   Мьянма 102
9   Аргентина 90
10   Жапония 80
Әлем 5954

ГалереяӨңдеу

ДереккөздерӨңдеу

  1. «Чайный двор» ұсынған шайлар — Qazaq газеті, 19.12.2018
  2. Қазақтардың шай ішу рәсімі
  3. «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том 18 бөлім

Тағы қараңызӨңдеу

Ортаққорда бұған қатысты медиа санаты бар: Tea