Үлкен панда, бамбук аюы (лат. Ailuropoda melanoleuca) – аюлар тұқымдасына жататын сүтқоректі. Кейде үлкен панда жанат тұқымдасына жатқызады немесе кіші пандамен пандалар тұқымдасына (Ailuropodidae) белгілейді.

Үлкен панда
Grosser Panda.JPG
Амандық күйі
Ғылыми топтастыруы
Дүниесі: Жануарлар
Жамағаты: Хордалылар
Табы: Сүтқоректілер
Сабы: Жыртқыштар
Тұқымдасы: Аюлар
Кіші тұқымдасы: Ailuropodinae
Тегі: Үлкен панда
Түрі: A. melanoleuca
Екі-есімді атауы
Ailuropoda melanoleuca
(David, 1869)
Ареал
Ареал
Түршелері
  • A. melanoleuca melanoleuca
  • A. melanoleuca qinlingensis


Қытай (СычуаньШэньси, Ганьсу және Тибеттік тay беткейлерінде) таралған. Жылына 1-2 қонжық туады. Бамбук өркені және тамырларымен қоректенеді. 20 ғ. 70 жж. бамбуктар жойылған кезде үлкен панда саны азайды. Қытайда үлкен панда халықтың асыл казынасы болып жарияланды. Панда аю қазіргі таңда сирек кездесетін, аз қалатын және жоқ болып кетуі үлкен қауіпі бар жануарлардың тізіміне кіреді. ХТҚО Қызыл кітабына енгізілген.[1]

Дене ұзындығы 120-180 см, құйрығы 12 см. Салмағы 30 дан 160 келеге дейін жетеді. Терісінің түсі жартысы ақ жартысы қара. Денесі ірі аяқтары қысқа. Аюлардан айырмашылығы тіс құрылысында және құйрығы ұзын. Түсі ақ тек аяқтары, құлақ ұштары, көз айналасы, көлденең иық жолағы, құйрық ұшы қара. Арттағы сирақтары қысқа әрі жуан, тырнақтары өткір. Табандардың және бақайлардың ерекшіліктері пандаға жылтыр бамбук сабақтарында тайып кетпей берік ұсталуға мүмкіндік береді.

Панда аю жыртқыш сабына кірсе де, негізінде өсімдік жейтін жануарлар секілді бамбук сабақтарымен қоректенеді.Бамбук чиптерінен қорғайтын өңеш пен асқазан серпімді шырышты тіннің қалың қабатынан тұрады. Пандаларды тамақтандыру үшін ттар бағында сығымдалған бамбук талшықтарынан жасалған арнайы жасалды. Қатаң түрде айтсақ, көптеген жануарлар сияқты пандалар да баршылық. Сондай-ақ, пандалардың жұмыртқаны, , жануарларды сондай-ақ бамбукпен тамақтану кезінде карионды жейтіні белгілі. Пандаға арналған жануарлардың тамағы ақуыздың маңызды көзі болып табылады. Егер бамбук гүлденгеннен кейін қайсыбір жерде өліп кетсе, онда тұратын пандаларға аштықтан өлім қаупі төнеді (ұқсас жағдайлар 1975 және 1983 жылдары болған).

Батыс зерттеуші ғалымдардың арасында үлкен панданы алғашқы көріп зерттеген Арман Дэвид еді. Бұл 1869 жылында болды. 1936 жылы панда аю Чикаго, ал 1938 жылы Лондон хайуанат бақтарында алғашқы рет пайда әкелінді. 70-шы жылдарында Қытай үкіметі кейбір шет елдерге панда аюларды жалға беруші еді. Панда аюларды АҚШ және Жапонияның хайуанат бақтарына беру дипломатияның бір бөлігі. Алайда, 1984 жылынан кейін Қытай осындай практикадан бас тартты.

Lightmatter panda.jpg

Көптеген жылдар бойы пандалардың нақты таксономиялық классификациясы ғалымдар арасында қызу талқыға түсіп келеді - үлкен де, кіші пандаларда да аю мен раконның белгілері бар. ХІХ ғасырдың соңында ғалымдар үлкен панданың төрт терісін зерттеп, үлкен панда аюдың ежелгі өкілі, қазіргі аюлардың дерлік ата-бабалары болып табылады деп шешті. 1936 жылы жануарлардың салыстырмалы анатомиясы бойынша американдық маман, профессор Уильям Грегори, мұқият талдаудан кейін американдық ракутиндерге тән көптеген анатомиялық белгілері бар үлкен панда тауып, үлкен панда - бұл алып рахат.

Заманауи өнерде панда аюның келбеті кейіпкер ретінде жиі қолданылады. Үлкен панда әлемге әйгілі "Кунг-Фу панда" мультфильмнің бас кейіпкері. Storm Spirit (дауылдың рухы) атты панда аю Warcraft компьютер ойынының (дотаның) кейіпкерлерінің бірі. Араб елдерінде кең тараған «Panda Cheese» деген ірімшіктің жарнамасының бас кейіпкері - панда аю. Үлкен панда Дүниежүзілік жабайы табиғат қорының (WWF) төлтаңбасы (белгісі) ретінде пайдаланады.

Пандаға жоғалып кету қаупі төніп тұр. Соңғы деректер бойынша, Қытайда қазір 239 панда адам қолында тіршілік етіп жатыр. 27 панда өзге елдердің хайуанаттар бағында жүр. Панданың мекен ететін ортасы ЮНЕСКО-ның қарамағына алынған.

ДереккөздерӨңдеу

  1. Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Биология / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007. - 1028 б. ISBN 9965-08-286-3