Агулдер (агул. агъулар — көп. түр., агъул, агъул-шуй — жек. түр.) — лезгиндер тобына жататын дағыстан халықтарының бірі, Дағыстанның оңтүстік-шығысының орталық бөлігінде (Агул, Құраһ, Табасаран және Дербент аудандары) тұратын Кавказдың байырғы халықтарының бірі.

Агулдер
Бүкіл халықтың саны

шамамен 45 000

Ең көп таралған аймақтар
 Ресей

34 160 (2010)

 Әзірбайжан

1373 (2009)

 Канада

745 (2021)

 Түркия

379 (2019)

 Албания

273(2005)

 Украина

128 (2001)

 Грузия

125 (2010)

 Қазақстан

94 (2009)

 Норвегия

28 (2009)

 АҚШ

18(2010)

 Беларусь

17 (2009)

 Индонезия

18 (2019)

 Эстония

7 (2021)

 Армения

4 (2020)

Тілдері

агул тілі

Діні

ислам суннит бағыты

Агулдар, лезгиндер тобының басқа халықтары сияқты, Дағыстанның басқа халықтарымен этномәдени жақын. Бұл халықтардың ата-бабалары тарихи тұрғыдан көп тайпалы мемлекеттік бірлестік – Кавказ Албаниясының құрамында болды және «лекс», «албандар (агвандар)» деген жалпы атаумен белгілі болды.

ЭтнонимыӨңдеу

Бұрынғы кезде агулдардың біріккен этнонимі болмаған, тарихи отанынан тыс жерде лезгиндер деген атпен белгілі болған[1].

«Агулдер» этнонимі Агулдере аймағының географиялық атауынан шыққан. Алайда, бұрын агулдердің барлығы өздерін агъулар деп атамаған. Мысалы, Кошандере тұрғындары өздерін — къушанар, Керендере тұрғындары — кIеренар деп атаған[2]. Тек кеңес заманында ғана үш қоғамның (Агулдере, Кушандере, Керендере) барлық тұрғындары ресми түрде агулдер деп атала бастады.

ТіліӨңдеу

Агул тілі ивер-кавказ тілдер тобы нах-дағыстан бұтағының лезгин бұтақшасына жатады. Диалектілері: тпиг (агул), керси (ричин), кошан, буркихан, фитиндік болып бөлінеді. Жазуы орыс графикасына негізделген.

ДініӨңдеу

Дінге сенуші агулдар – сүнниттік мұсылмандар (шафиғи мазһабы).

КәсібіӨңдеу

Дәстүрлі кәсібі егіншілік пен малшылық. Ұсталық өнер, былғары, жүн өңдеу, тас пен ағашқа өрнек салу дамыған. Агулдер құрылыс ісінде үлкен жетістіктерге жеткен. Тұрғын үй, көпір, мешіт салғанда өңделген әшекейлі тастарды пайдаланады. Дәстүрлі қоныстарында 60 үйге жуық болған. Қамал қабырғалар, әскери мұнаралар, жол бойына күзет орындарын орнатқан. Үйді бір-біріне жақын, біртұтас етіп салады. Көшелері тар, баспалдық секілді бұралаң. Қазіргі үйлері екі қабатты тастан қаланған, шатыры темірмен, шифермен жабылады.

 
Агулдердің ерлер киімі
 
Дәстүрлі әйелдер киімі

МәдениетіӨңдеу

Ауызша халық шығармалары дамыған. Ерлер музыкамен, ал әйелдер музыкасыз орындайтын лирикалық әндер айтады. Фольклоры - лирикалық, тұрмыстық әндер, жыраулар, ертегілер, мақал-мәтелдер т.б. Көне музыкалық аспабы - қамыс сабағынан жасалған бақташы сыбызғысы. Қоғамдық қатынаста өзара көмек, үлкенді сыйлау, қонақжайлық дәстүр қалыптасқан. Дәстүрлі киімі: ерлер кең жейде, шалбар, бешпент, папаха, галифе. Әйелдер көйлек, түрлі түсті шаровар, белдемше, тон, бастарына жаулық, шәлі орайды. Күнделікті тағамы бидай ұнынан жасалған күнделікті хинкал, көже, ботқа. Сүт тағамдары - май, ірімшік, айран. Тәттіден ұн жаңғақтан әзірленген халва.

Қазақстандағы агулдарӨңдеу

Агулдар Қазақстанға Ұлы Отан соғысы жылдары және оның алдында күштеп көшірілген. Қазақстанда тұратын саны - 94 адам (2009).[3]

ДереккөздерӨңдеу

Ортаққорда бұған қатысты медиа файлдар бар: Category:Aghul people