Орыс тілі (өз атауы Русский язык) — орыс халқының ана тілі. Үнді-еуропа тілдерінің шығыс-славян тілдері тобына жатады. Орыс тілін зерттейтін ғылым русистика деп аталады.

Орыс тілі
Өз атауы:

Русский язык

Айтылуы:

ˈrùskʲɪi̯ jɪˈzɨ̀kʰ

Елдер:

Ресей, ТМД елдері, Грузия, Латвия, Литва, Эстония, Израиль, Моңғолия, Финляндия, Шығыс Еуропа елдері, Германия, Австрия, Франция, АҚШ

Аймақтар:

Оңтүстік Осетия, Абхазия, Днестр бойы; АҚШ-тың, Канаданың, ҚХР-ның, Австралияның, Шпицбергеннің мегаполистері.

Ресми күйі:
Реттейтін мекеме:

Орыс тілінің институты

Сөйлеушілер саны:

Ана тілі:
161,7 млн адам
(2013)

Екінші тіл:
110,0 млн адам
(2009)

Жалпы саны:
254,0 млн адам
(2009)

Рейтинг:

Ана тілі: 8 (2009)
Жалпы саны: 5 (2009)

Классификация
Санаты:

Еуразия тілдері

Үндіеуропа әулеті

Балтық-славян тармағы
Славян тобы
Шығыс славян топ тармағы


Туыстас тілдер: украинша, беларусь

Жазуы:

кириллица (орыс әліпбиі)

Тіл коды
МЕСТ 7.75–97:

рус 570

ISO 639-1:

ru

ISO 639-2:

rus

ISO 639-3:

rus

Тағы қараңыз: Жоба:Лингвистика

Мазмұны

Орыс әліпбиіӨңдеу

А а Б б В в Г г Д д Е е Ё ё
Ж ж З з И и Й й К к Л л М м
Н н О о П п Р р С с Т т У у
Ф ф Х х Ц ц Ч ч Ш ш Щ щ Ъ ъ
Ы ы Ь ь Э э Ю ю Я я

Абай және орыс тіліӨңдеу

Ақын орыс тілін өз бетінше оқып үйреніп, орыс әдебиетінің А. С. Пушкин, М. Ю. Лермонтов, Л. Н. Толстой, В. Г. Белинский, Н. А. Добролюбов, М. Е. Салтыков-Щедрин, И. А. Крылов т. б. ойшыл- ақындардың шығармаларымен танысып, аударма жасаған. Орыс тілі арқылы әлемге есімдері мәлім ұлы ойшыл-философтар Сократ, Платон, Аристотель, Спенсер, Дрэпер, Милль еңбектеріне қол жеткізді. И. В. Гете, Джордж Байрон, А. Мицкевич сияқты ақындар жырларынан сусындады. Орыс тілінің осындай ұлы өрісін тани білгендіктен де «Интернатта оқып жүр...» атты өлеңінде: «Орыс тілі, жазуы - Білсем деген таласы...» деп жастардың орысша тіл ұстартуға деген жақсы ықыласын көңіліне медеу түтады. Ал ғақлияларының Жиырма бесінші сөзінде: «Орысша оқу керек, хикметте, мал да, өнер де, ғылымда- бәрі орыста зор», «сен оның тілін білсең, көкірек-көзің ашылады» дейді. Ақын түсінігінде ұлттың тілін үйрену оның ғылымын, өнерін меңгерумен қатар, тең тұрып, айтыса білу, иық тірестіру үшін де қажет. «Әрбіреудің тілін, өнерін білген кісі оныменен бірдейлік дағуасына кіреді, аса арсыздана жалынбайды» дегеніне қарағанда Абай үшін тіл білу - адамгершілік өлшемі. Сондықтан да ол орыс тілін үйреніп алып, арын, адамгершілігін, ұлт мүддесін сатып, Ұлық алдында өтірік күліп, арыз-шағым жазуды кәсіп етіп, оны пайда көзіне айналдырып жургендерді өткір мысқылмен өлтіре сынайды.

Абай шығармаларындағы орыс сөздеріӨңдеу

Абай орыс тілінде еркін оқыған, еркін сөйлеген. Сондықтан да оның шығармаларында жеке атаулармен қатар «Впечатлительность сердца», «Подвижной элемент», «Сила притягательная однородная» т. б. мағынасын көп адам түсіне бермейтін тіркестер кездеседі. Ақын шығармаларында небәрі 64 орыс сөзі кездеседі. Бұлардың сыртында орыс тіліне кірме доктор, картеч, электр сияқты латын, грек, поляк тілдерінен енген 7 сөз бар. Ол өлеңдеріне барлық басқа тілдер сияқты орыс сөздерін айтайын деген ойын анықтай, өрнектей түсетін жағдайда ғана пайдаланады. Мысалы: «Көгалды қуып гөлайттап, Қызықпен жүріп жазды алған...», «Я өз бетіңмен тәуекел, Занимайся прямотой...», «Самородный сары алтын, Саудасыз берсең алмайды...», «Единица-жақсысы, Ерген екі бейне нөл...», «Кәтелечке көбейді, сөгіс естіп, тозды ажар...», «Сьез бар десе жүрегім, Орнықпайды суылдап...», «Мақтанамын кісімсіп, оязға сөзім сенімді...» деген жолдардағы орыс тіліндегі сөздерді қазақшаға аударса, ақын ойы әлдеқайда әлсіз, әрсіз болып шығар еді. Жалпы Абай шығармаларында кездесетін орыс сөздерін шамамен мынадай топтарға бөлуге болады:

  1. Әкімшілік-билеу атаулары (ояз, старшын, назначение т. б.);
  2. Заң атаулары (адвокат, виноват, закон-прошение, дознание, приговор, уголовный т. б.);
  3. әскери атаулар (штык, мотор, военный, солдат т. б.);
  4. экономикалық атаулар (бакалшік, зауыт, лапке, посредник, расход, счет т. б.);
  5. тұрмыстық атаулар(бөтелке, икра, рюмке, поднос, пияншік, жеребе т. б.);
  6. ағартушылық атаулар (интернат, образование т. б.);
  7. арифметикалық атаулар (единица, нөл, мәліш);
  8. визит, здравомыслящий, подвижной элемент, самородный сияқты жеке сөздер мен сөз тіркестері.[12]

ДереккөздерӨңдеу

  1. Статья 68, пункты 1 и 2 Конституции РФ
  2. Статья 17 Конституции Беларуси
  3. Статья 7, пункт 2 Конституции Казахстана
  4. Статья 10, пункт 2 Конституции Киргизии
  5. В Таджикистане русскому языку вернули прежний статус
  6. Молдавияның орталық билігімен басқарылмайды
  7. Закон Украины «Об основах государственной языковой политики», статья 7, пункт 2
  8. Городской совет Севастополя присвоил русскому языку статус регионального — «Корреспондент», 16 тамыз 2012 ж.
  9. В Ялте русский язык стал региональным
  10. Конституция Автономной Республики Крым, глава 3
  11. Устав Организации за демократию и экономическое развитие — ГУАМ
  12. Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9