Басты мәзірді ашу
Координаттар: 46°49′00″ с. е. 104°00′00″ ш. б. / 46.81667° с. е. 104.00000° ш. б. / 46.81667; 104.00000 (G) (O) (Я)

Моңғолия (моңғ. Монгол Улс – Моңғол елі, ескі моңғолша Monggol ulus.svg)) — елі Орталық Азияның шығыс бөлігінде орналасқан. Солтүстігі Ресей Федерациясымен, ал оңтүстігі, шығысы, батысы Қытай Халық Республикасымен шекараласады. Моңғолия бұл екі елдің ортасында орналасқанымен оның батыс нүктесі Қазақстан Республикасының шығыс нүктесіне өте жақын жерде (18 км) орналасқан. Моңғолия мұхитқа шыға алмайды. Жер көлемі — 1 564 116 км². Жер көлемінің үлкендігі бойынша әлемде 17-ші орында. Астанасы - Ұланбатыр қаласы. Халық саны: 3 400 000.

Моңғолия
моңғ. Монгол Улс

ескі моңғолша Monggol ulus.svg

Flag of Mongolia.svg State emblem of Mongolia.svg
Байрақ Елтаңба
Ұран: «Монгол улсын төрийн дуулал»
Әнұран: «Монгол улсын төрийн дуулал» (тыңдау )
Mongolia (orthographic projection).svg
Тарихы
Құрылды * б.з.д.209 жыл ( Ғұндар мемлекекті империясының құрылуы)
Тәуелсіздік күні 1911 жыл 29 желтоқсан (Цинь империясы)
Мемлекеттік құрылымы
Ресми тілі моңғол тілі
Елорда Ұланбатыр
Ірі қалалары Ұланбатыр, Эрдэнэт, Дархан
Үкімет түрі Парламенттік демократия
Президенті
Премьер-Министрі
Қалтыма Баттұлға
Ұшнақ Құрелшінов
Мемлекеттік діні Буддизм
Географиясы
Жер аумағы
• Барлығы
• % су беті
Әлем бойынша 17-ші орын
1,564,116 км²
0.6
Жұрты
• Сарап (2018)
• Санақ (2018)
Тығыздығы

3 119 935 адам
3 400 000[1] адам
1.99 адам/км² (195)
Экономикасы
ЖІӨ
 • Қорытынды
 • Жан басына шаққанда

15,275 $
 $
АДИ (2015) 0,727[2] (жоғары) (90)
Валютасы Моңғол тугрикі (MNT, код 96)
Қосымша мәліметтер
Интернет үйшігі .mn
ISO коды MN
ХОК коды MGL
Телефон коды +976
Уақыт белдеулері UTC-7:00 UTC-8:00

Мемлекеттік тілі – моңғол тілі, жазуы - кирилше. Моңғол тілінде халықтың 95 %-ы сөйлейді. Қазақтар елдің 4 пайыздан астамын құрайды. Орта мектепте кириллицадан басқа ескі моңғол жазуы оқытылады. Қазақтар көп тұратын Баян-Өлгей аймағында қазақ тілі оқытылады.

Мазмұны

ТарихыӨңдеу

 
1,000 төгрөгі, Шынғыс хан сурет пен

Моңғолия аймағында әртүрлі түркі тілдес тайпалар көшіп-қонып өмір сүрді. Ең бірінші – хуннулар (ғұндар), өз мемлекетін құрып, Қытаймен (Син династиясы) соғыс бастады. Қытайдың қолбасшы маршалы Менг Тиан өз елін қорғау үшін Ұлы Қытай қорғанын тұрғызды. Хуннулардан кейін бұл жерде түркілер өз империясын құрды.

12-ғасырда Моңғол жерінде шағын хандықтар мен тайпа-ұлыстар болды. Қолбасшы Тэмужин бүкіл ұлыстарды бір елге біріктіріп Моңғол Империясын жариялады. 1206 ж. ол Шыңғыс хан (Ұлы хан) атын алып, көршілес елдерді жаулап ала бастайды.

Оның Империясы бүкіл Азия мен жарты Еуропаны қамтыды. Шыңғыс Хан өлгенде ол өз империясын балаларына бөліп берді. Шыңғыс ханның немересі Құбылай хан, империяның елордасын Бейжің қаласына көшірді. 1368 ж. Қытайдың Минг Династиясы төңкеріс жасап моңғолдарды өз жеріне қуып жібереді. Осыдан бастап Моңғолия қытайдың отары болды.

 
Далалық сахара

1911 ж. Цин Империясы құлады, сондықтан Моңғолия тәуелсіз мемлекет ретінде жарияланды. Бірақ Қытай қолбасшылары Моңғолияға өз әскерлерін кіргізіп, осы жердің екі аймаққа бөлінуі (Сыртқы Моңғолия және Ішкі Моңғолстан). 1917 ж. Ресей империясының азамат соғысы басталды, көп «ақ әскерлер» Сібір және Қытай жеріне қашты. Бір сондай әскери қолбасшы, - Барон Унгерн өз сарбаздарымен Сыртқы Моңғолияға кіріп, Урга немесе Да-Хүрее қаласын (қазіргі Ұлан-Батыр) басып алды. Ресей қызыл армиясы Моңғолияның коммунистік қолбасшысы Сухэ-Батыр-ды қолдады, ол Унгернның әскерін жеңіп, 1921-жылы Сыртқы Моңғолияда - Моңғол Халық Республикасын жариялады.

Бүгінгі Моңғолия – парламенттік республика. Елдің парламенті – Ұлы Хурал деп аталады.

ГеографиясыӨңдеу

 
Моңғолия табиғаты

Моңғолияның оңтүстігі Гоби шөлі, солтүстігі және батысы суықтау боп келетін таулы өлкеде орналасқан. Моңғолияның орталық бөлігі жазық болып келеді. Ең биік шыңы Моңғол Алтай тау жүйесінің Таванбогд тауының Хүйтэн шыңы теңіз денгейінен 4,374 метр биік болып келеді.

Моңғолия климаты – қатаң континенталды. Жазда ыстық болғанымен қыста суық болады. Қыста орташа температура -30 °C болады. Ұлан-Батыр қаласы әлемдегі ең суық астана болып саналады.

Таулы өлке көп болғандықтан жел көп соғады. Жылында орта есеппен 257 күндік тәулік болады. Жауын шашын мөлшері шығыс бөлігінде орташа есеппен 200-350 мм, оңтүстікте 100-200 мм. Оңтүстіктің ең шеткей өлкесі Гоби шөлінде кей жылдары жауын-шашын мүлде болмайды.

ТабиғатыӨңдеу

Табиғат белдеулеріӨңдеу

Моңғолияның солтүстігінен оңтүстігіне қарай келесі меридиандық табиғат белдеулері кездеседі: орманды дала, дала, шөлейт, шөл. Орманды белдеуде таулы орманды және тайга белдеуі кездеседі. Табиғи белдеулері орналасуына байланысты Ханғай, Хэнтий, Алтай таулы, Дорнод далалық, Говь шөлдік деп төрт белдеуге бөлінеді.

ТопырағыӨңдеу

Моңғолияда күрең, қара күрең, ашық күрең, қара топырақ, шөлдік қоңыр, батпақты, тұзды сияқты көптеген топырақ түрлері кездеседі. Бұлардың ішінен құнарлы топырақ олардың 5 %-ын құрайды. Жер көлемінің 0,76%-ы егін шаруашылығына ыңғайлы. Суармалы жер көлемі 840 км².

СуыӨңдеу

Моңғолияда ұзындығы 67000 км болатын 3811 өзен,бұлақ, ауданы -500 км³ болатын 3500-ге жуық көл, 7000-ға жуық көлшік, 540 км² ауданы бар 190-ға жуық мұздық, 250-ге жуық арасан бар. Жерасты суларының 139-ға жуық көзі бар.

Моңғолияның ең ұзын өзені - Орқон. Ұзындығы - 1124 км, ауданы - 133000 км². Ең үлкен көлі - Увс көлі (3350 км²), ең терең көлі - Хөвсгөл көлі (262.4 м).

ЭкономикасыӨңдеу

Моңғолияның экономикасы негізінен ауылшаруашылығы және тау-кен өнеркәсібіне тәуелді. Табиғи байлық түрлері көп кездеседі. Мыс, молибден, қалайы, көмір, вольфрам, мырыш рудасы, темір рудасы және алтын өндеу ел экономикасында маңызды орын алады. Ауылдағы адамдардың негізгі кәсібі мал шаруашылығы болып келеді.Орта есеппен әрбір адамға 12 бас мал келеді. Егін шаруашылығында бидай, арпа, көкөніс және мал азығын егумен айналысады. 2008-жылғы есеп бойынша ІЖӨ-нің көлемі 9,48 млрд долларды құраған. Жан басына шаққандағы көрсеткіш 3200 доллар. Жұмыссыздар саны орта есеппен халық санының 2,8 % (2008).

Негізгі экспорт өнімдері (2,5 млрд долл. 2008 ж) : Мыс, молибден, көмір, мырыш рудасы, темір рудасы, шикі мұнай, мал өнімдері, былғары, текстиль. Негізгі экспорттаушылары: ҚХР (76 %), Канада (9 %), Ресей (3 %). Импорт өнімдері: (3,6 млрд долл. 2008 ж): жанар-жағар май, машина техника, автомобиль, азық-түлік, құрылыс заттары, қант, өндірістік және күнделікті қолданыстағы тауарлар, шай т.б. Негізгі импортерлары: Ресей (35 %), ҚХР (29 %), Жапония (8 %).

ӘскерӨңдеу

Қарулы күштегі адам саны 8,6 мың. Әскерге 18-25 жас аралығындағы жігіттер шақырылады. Әскер міндетін атқару уақыты 12 ай. Қарулы күштің резерві - 137 мың адам. Қарулы күштің бас штабының бастығы, генерал-лейтенант Цэрэндэжидийн Бямбажав (2009 ж бастап). 2002 жылдан бастап Моңғолия әскери күштері БҰҰ және басқадай халықаралық ұйымдармен бірге Сьерра-Леоне, Ирак, Этиоп, Эритрей, Батыс Сахара, Либери, Чад ,Афганстан бейбітшілік миссияларына қатысуда. Бұл уақыт аралығында бұл миссияларға 3200-дей әскер қатысқан олардың 1800 БҰҰ мандаты бойынша 1400 халықаралық мандат бойынша өз міндеттерін атқаруда. Ауғанстанда Моңғол әскерлері Ауғанстан Ұлттық Қарулы Күшін құруда НАТО әскерлеріне бірге көмек көрсетуде.

Казіргі таңда Моңғолия бітімгерлері Сьерра-Леоне, Ирак, Этиоп, Эритрей, Батыс Сахара, Либери елдерінде қызмет атқаруда. Ирактағы бейбітшілік миссиясы кезінде моңғол әскерлері Польша әскерлерімен бірге Ирактың оңтүстігінде Кэмп-Эхо базасының қауіпсіздігін қамтамасыз етті. 2005- 2006 жылдарда Моңғолия әскерлері Косоводағы Бельгия әскери тобында қызмет атқарды.

Танкілері:

APC's

Моңғолия-ның әскери-әуе күштерін армия басқарады

Ұшақ Жасаушы Бейне Версия Мөлшер
Antonov An-24   КСРО жүк тасымалдаушы ұшақ An-24 4
Antonov An-26   КСРО жүк тасымалдаушы ұшақ An-26 3
Antonov An-2   КСРО жүк тасымалдаушы ұшақ An-2 10
Harbin Y-12   Қытай жүк тасымалдаушы ұшақ Y-12 4
MiG-21PFM/UM   КСРО жойғыш ұшақ MiG-21PFM/UM 8/2 grounded
Mil Mi-24V   КСРО шабуылдаушы тікұшақ Mi-24V 4
Mil Mi-8   КСРО соғыс тікұшағы Mi-8 20 Anti-tank
Mil Mi-8   КСРО жүк тасымалдаушы Mi-8 12 Transport only

Әкімшілік құрылысыӨңдеу

Моңғолия 21 аймаққа бөлінеді.


  1. МОНГОЛ УЛСЫН ХҮН АМЫН ТОО, насны бүлэг, хүйсээр  (моңғ.). Тексерілді, 23 шілде 2017.
  2. 2015 Human Development Report Statistical Annex. United Nations Development Programme (2015). Тексерілді, 14 желтоқсан 2015.