Басты мәзірді ашу

Араб тіліндегі есімдер мен атауларды кирилл әріптерімен немесе латын әріптерімен транскрипциялау қиындықтар тудыруы мүмкін, себебі араб тілінің көптеген дыбыстары қазақ немесе ағылшын тілінде аналогтары жоқ, сондықтан олардың дәлме-дәл айтылуын арнайы белгілерсіз беру қиын.

Arabic albayancalligraphy.svg
ا    ب    ت    ث    ج    ح
خ    د    ذ    ر    ز    س
ش    ص    ض    ط    ظ    ع
غ    ف    ق    ك    ل
م    ن    هـ    و    ي
Тарихы · Транскрипция
Әлиф мақсура · Харакат · Һамза ء
Араб сандары · Нөмірлеу қ · т · ө

Келтірілген кестеде Қыдырбаев Қалдыбай Арыстанбекұлының философия докторы (PhD) атағын алу үшін жазылған «Қазақ онимдерін араб тіліне транслитерациялаудың ғылыми-теориялық негіздері» диссертациясына негізделген. Бұл еңбекке ғылыми кеңесші ретінде профессор, филология ғылымдарының докторы Жұбатова Б.Н. және әл-Азһар университетінің профессоры Әли Әли Шағбан ат салысқан.

Мазмұны

Араб әріптерін латиница мен кириллицаға берудің негізгі ережелері[1]Өңдеу

Әріп Атауы Ғылыми транскрипция Ғылыми транслитерация Практикалық транскрипция
IPA кирилл DIN лат. қазақ.
ا ʼәлиф /a(ː)/ ʼ ā a, aa ā, ə̃
һамза /ʔ/ —, ʼ ʾ ʼ, —
ب бə̃ʼ /b/ б b b б
ت тə̃ʼ /t/ т t t т
ث сə̃ʼ /θ/ с̱ th с
ج жим /d͡ʒ ɡ/ ж ǧ j, dj, g ж
ح хə̃′ /ħ/ х̣ h х
خ хā′ /x χ/ х̱, х̮ kh х
د дə̃л /d/ д d d д
ذ зə̃л /ð/ з̱ dh з
ر рāʼ /r/ р r r р
ز зə̃ʼ /z/ з z z з
س сūн /s/ с s s с
ش шūн /ʃ/ ш š sh, ch ш
ص ċāд // с̣ s ċ
ض дāд // д̣ d, dh д
ط ҭāʼ // т̣ t ҭ
ظ ҙāʼ /ðˁ / з̣ z, zh, dh ҙ
ع ʼәйн /ʕ/ ʿ ʻ ʼ
غ ғайн /ɣ/ г, г̣ ġ g, gh ғ
ف фə̃ʼ /f/ ф f f ф
ق қāф /q/ к̣ q q, k, g қ
ك кə̃ф /k/ к k k, c к
ل лə̃м /l/ л l l л
م мūм /m/ м m m м
ن нȳн /n/ н n n н
ه һə̃ʼ /h/ х, h h h һ
و ўə̃ў /w, / в, ў w w, u, oo, ou ў
ي йə̃ʼ /j, / й y y, i, ee й

Ерекше тіркестерӨңдеу

Әріп Атауы Ғылыми транскрипция Ғылыми транслитерация Практикалыө транскрипция
IPA кирилл DIN лат. қазақ.
әлиф-мәдда /ʔaː/ ’а̄ ʾā ʾa а, ә
тә марбута /a, at/ а, ат h, t a, ah / at а, ә, әт/ет/ат
әлиф мақсура /aː/ а̄ ā a а, ә
ләм-әлиф /laː/ ла̄ la лә
ال әлиф-ләм /al, aC-/ аль- al- al-, el- әл-
ассимиляция әл- артиклі шәмсия әріптерінің алдында + + + — / + +

Дауысты дыбыстар[1]Өңдеу

Әріп Атауы Ғылыми транскрипция Ғылыми транслитерация Практикалық транскрипция
IPA кирилл DIN лат. қазақ.
Қысқы дауысты дыбыстар
َ‎◌ фатха /a/ а a а, ә
ُ‎◌ дамма /u/ у u у
ِ‎◌ кәсра /i/ и i и
Созыңқы дауыстылар
َا‎◌ фатха-әлиф // а̄ ā ā, ə̃
ٰ‎◌ әлиф-ханджария // а̄ ā ā, ə̃
َى‎◌ фатха-әлиф-мақсура /a/ а ā ā, ə̃
‎‎‎ىٰ◌‎‎‎ // ā ā, ə̃
ُو‎◌ дамма-уәу // ӯ ū ӯ
ِي‎◌ кәсра-йә // ӣ ī ӣ
Дифтонгтар
َو‎◌ фәтха-уәу /au/ аў aw ау, әу
َي‎◌ фәтха-йә /ai/ ай ay ай, әй
Шәддамен тіркесу
َوّ‎◌ /uːw, -uː/ uww уу
ِيّ‎ّ◌ /iːj, -iː/ iyy ий(й)*


ТәнуинӨңдеу

Әріп Атауы Ғылыми транскрипция Ғылыми транслитерация Практикалық транскрипция
IPA кирилл DIN лат. қазақ.
ـً тәнуин-фәтха /an/ ан an ан, ән
ًى‎◌ /an/ ән an ан, ән
ـٌ тәнуин-дамма /un/ ун un ун
ـٍ тәнуин-кәсра /in/ ин in ин


Басқа белгілерӨңдеу

Әріп Атауы Ғылыми транскрипция Ғылыми транслитерация Практикалық транскрипция
IPA кирилли DIN лат. орыс.
ْ‎◌ сукун /Ø/
ّ шәдда дауыссызды екі еселеу дауыссызды екі еселеу
ٱ уасл һамзасы /ʔ/ ◌’
ؐ уасла /Ø/

Мысалдар[1]Өңдеу

Транслитерация кезінде араб сөзінің қай септікте екені есепке алыбайды. Мысал:

  • أبو عبد الله [Abu ′Abdillahi] — Әбу ′Абдиллə̃һи. Бірақ жазылғанда: Әбу Абдуллаһ деп беріледі.

Сонымен қоса соңғы харакаттар түсіп қалады:

  • زيدٌ [zaịdun] — Зәйдун, «Зәйд» деп жазылады.

Қамария әріптерімен басталатын сөздердің алдына «әл-» артиклі қойылады. Егер сөйлем басында болса — бас әріппен, ортасында — кіші әріппен. Мысалға:

  • الحاكم [al-Hakim] — «Әл-Хаким» болады, ал مستدرك الحاكم [jalasa al-Hakim] болса, «Мустадрак әл-Хаким» деп жазылады.

Егер «әл-» артиклі Шәмсия әріптеріне келсе, «әл» деп жазылмай, оның орнына қосарланып оқылатын шәмсия әрпі жазылады. Мысалға:

  • الشيباني [aš-Šaibaniịịu] — «Әш-Шайбани» деп жазылады, «әл-Шайбани» емес.

Бір буыннан тұратын араб сөздері қазақшаға жіңішке әріптермен беріледі (ح, ع, ر әріптерінен басқа). Мысал:

  • زيدٌ [zaịdun] — Зәйд; Зайд немес Зейд емес.
  • لَيْثٌ [laiṯun] — Ләйс; Лайс немесе Лейс емес.
  • فَهْد [fahdun] — Фәһд

Ал сөз екі буынды болса қазақшаға жуан әріптермен беріледі. Мысал:

  • منصور [manṣūrun] — Мансур, Мәнсур емес.
  • مروان [marụānu] — Маруан, Мәруан емес.
  • مرْيَم [marịamu] — Марйам (Марям), Мәрям емес.

Сөз екі буыннан тұрып, екінші буындағы дауыты дыбыс фатха немесе әлиф болса, бірінші буыны жіңішке, екіншісі жуан беріледі. Мысалға:

  • زيْنَب [zaịnabu] — Зәйнаб, Зайнаб емес
  • سلمان [salmānu] — Сәлман, Салман емес
  • ليلى [laịlā] — Ләйла

Ал екінші буындағы дауысты дыбыс кәсра немесе дамма болса, екі буын да жіңішке әріппен беріледі:

  • جابر [dʒābirun] — Жәбир, Жабир емес.
  • يزيد [ịazīdu] — Язид (Йәзид), Йазид емес.

«Ибн» (ұлы, баласы) сөзі арабтар بْنُ [bnu] деп қысқартқанымен, «ибн» деп толығымен жазылуы керек:

  • أحمد بن حنبل [Ahmadu bnu Ḥanbala] — Ахмаду′бну Ханбала болғанымен, Ахмад ибн Ханбал деп жазылады. «Ибн» сөзінің орнына «бен» деп қолдану — қате (мыс.: Салих бен Ғаним), себебі «бә′» әрпінің кәсрасы жоқ, сукунды.

«Әбу» сөзі қазақ тіліне септігіне қарамастан бірқалыпты беріледі. Мысалға:

  • ابن أبي شيبة [ibnu abī Šaịbata] — Ибну Әби Шәйба болғанымен, Ибн Әбу Шәйба деп жазылады.

Сөздің соңында қосарланған дыбыстар соңғы харакат сияқты түсіп қалады. Мысалға:

  • أبو ذرّ [abu Ḏarri] — Әбу Зар деп жазылады, Әбу Зәрр емес.
  • أبيّ [ubaịịun] — Убай, Убайй емес.

Қатыстықты білдіретін «-ий» жұрнағы сөздің соңында түсіріліп, тек кәсра ғана дыбысталады. Мысалға:

  • عليّ [Aliịịun] — Әли, Әлий емес.
  • الفرابي [al-Fārābiịịu] — Әл-Фараби, әл-Фарабий емес.


ДереккөздерӨңдеу

  1. a b c Қыдырбаев Қалдыбай Арыстанбекұлы «Қазақ онимдерін араб тіліне транслитерациялаудың ғылыми-теориялық негіздері» — ҚР, Алматы қаласы, 2012. — 173 б.