Бірінші Балқан соғысы

Бірінші Балқан соғысы (түр: Birinci Balkan Savaşı; грек: Αʹ Βαλκανικός πόλεμος; болг: Балканска война;) — Балқан одағы (Болгария, Сербия, Грекия және Черногория) мемлекеттері мен Түркия арасындағы соғыс. 1912 ж. Аустрия-Германия блогына қарсы тұра алатын Балқан одағының құрылуын Антанта елдері қолдады. Осман империясының әлсіреуі, Балқан түбегіне Аустрия-Мажарстан тарапынан келер қауіптің күшеюі Балқан елдерінің белсенді әрекет етуіне әсерін тигізді. Балқан одағындағы Болгария Салоники мен Батыс Фракияны өзіне қосып алу арқылы Эгей теңізіне шығуды көздесе, Сербия Грекиямен бірлесе отырып, Албанияны бөліске салуды, сонан соң Адрия теңізіне шығуды мақсат етті. Болгария мен Сербия Македонияның барынша көп бөлігін иемденуге ұмтылды. Македония мен Албаниядағы көтерілістер және Италия-Түркия соғысы (1911 – 12) Бірінші Балқан соғысының тұтануын тездетті.

Бірінші Балқан соғысы
Сағат тілімен жоғарғы оң жақта: Серб әскерлері Митровица қаласына кіреді; Куманово шайқасында Османлы әскерлері; грек королі Джордж I мен Болгар патшасы Фердинанд I-нің Салоникиде кездесуі; Болгар ауыр артиллериясы

Сағат тілімен жоғарғы оң жақта:

Серб әскерлері Митровица қаласына кіреді; Куманово шайқасында Османлы әскерлері; грек королі Джордж I мен Болгар патшасы Фердинанд I-нің Салоникиде кездесуі; Болгар ауыр артиллериясы
Дата

8 қазан 191230 мамыр 1913

Орын

Балқан түбегі

Нәтиже

Балқан одағының жеңісі

Аумақтық
өзгерістер

Балқандағы Осман империясының қол астындағы аумақ Балқан мемлекеттері арасында бөлінген.

Қарсыластар

Балқан одағы:
Flag of Bulgaria.svg Болгария патшалығы
Flag of Kingdom of Serbia from 1882-1918.png Сербия патшалығы
State Flag of Greece (1863-1924 and 1935-1973).svg Грекия патшалығы
Kingdom of Montenegro Flag 1905-1918.png Черногория патшалығы
қолдауымен:
Flag of Albania.svg Албан еріктілері
Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg Ресей империясы

 Осман империясы
қолдауымен:
Черкес еріктілері
Flag of Albania.svg Албан еріктілері
Civil Ensign of Austria-Hungary (1869–1918).svg Аустрия-Мажарстан

Қолбасшылары

Flag of Bulgaria.svg I Фердинанд
Flag of Bulgaria.svg Васил Кутинчев
Flag of Bulgaria.svg Никола Иванов
Flag of Bulgaria.svg Радко Димитриев
Flag of Bulgaria.svg Георгий Тодоров
State Flag of Greece (1863-1924 and 1935-1973).svg I Георг †
State Flag of Greece (1863-1924 and 1935-1973).svg I Константин
Flag of Kingdom of Serbia from 1882-1918.png I Петер
Flag of Kingdom of Serbia from 1882-1918.png I Александер
Kingdom of Montenegro Flag 1905-1918.png I Никола
Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg Риччото Гарибальди

Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg V Мехмет
Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg Кәміл паша
Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg Махмұт Шевкет паша
Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg Әнуар паша
Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg Назым паша
Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg Зеки паша
Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg Мехмет Есат паша
Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg Абдулла паша
Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg Әли Риза паша
Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg Ысмайыл Хаккы паша
Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg Хасан Риза паша †
Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg Мехмет Шүкрү паша
Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg Эссад Паша Топтани
Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg Рауф Орбай паша

Тараптар күші

749,500

436 742

Шығындар

108 000

340 000

Түркияның Македония мен Фракияға автономия беруден және олардың халқын түрік армиясы қатарына алудан бас тартуы соғысқа сылтау болды. Черногория 1912 ж. 8 қазанда Түркияға қарсы соғыс жариялап, 35 мың әскер, Болгария шамамен 300 мыңдай, Сербия 280 мыңнан астам, ал Грекия 110 мыңға тарта әскер шығарды. Әскери қимылдар 1912 ж. 9 қазанда басталды. Түркия оларға тек 300 мыңдай ғана әскер қарсы қоя алды. Бірінші Балқан соғысы одақтастар үшін сәтті болды. Болгария әскерлері Константинопольге бет түзеп, Эгей теңізіне шықты және Фракиядағы Эдирне қаласын (Адрианополь) қоршады, грек армиясы Салоникиді басып алды.

Сербия күштері Македонияның басым бөлігін, Косовоны және Нови-Пазарды жаулап алды. Албаниядағы черногориялықтар сербтермен бірлесе отырып, Адрия теңізіне шығып, Шкодерді (Скутари) қоршауға алды. Ал, грек флоты Дарданелл бұғазының шығар аузын жауып тастап, Эгей теңізінде үстемдік етті.

Түркия ауыр жағдайда қалып,1912 ж. қарашада ұлы державаларға ара ағайындық жасау жөнінде өтініш білдірген соң, солардың араласуымен 1912 ж. 3 желтоқсанда әскери қимылдар тоқтатылды. 1912 ж. 17 желтоқсанда Лондонда басталған келіссөздер нәтижесінде Түркия Балқан елдері қойған талаптарды қабылдауға келісімін берді. Түркия өзінің тек Константинопольден басқа барлық еуропалық иеліктерінен бас тартқан соң, шекарасы Мидье-Радосто шебі арқылы ғана өтетін болды.

Бірақ, 1913 ж. қаңтарда Түркиядағы төңкеріс нәтижесінде билік басына келген Жас түріктер кабинеті Германияның қолдауымен Балқан одағы елдерінің талаптарын қабылдамай тастады. 1913 ж. 3 ақпанда соғыс қимылдары қайта жанданды, бірақ 6 наурызда келіссөз қайта басталды.

1913 ж. 30 мамырда қол қойылған Лондон келісім-шарты бойынша Балқан түбегінің құрылымы белгіленіп, Балқан елдері мен Түркия арасындағы шекара Мидье-Энез бойымен өтті. Түркия өзінің бүкіл еуропалық иелігінен (Стамбұл мен Фракияның шағын бөлігінен басқа) айырылды. Бірінші Балқан соғысы нәтижесінде Осман империясының жеңіліске ұшырауы, бір жағынан, Албанияның тәуелсіздік алуын (28.11.1912) тездетсе, екінші жағынан, Балқан одағы елдерінің арасындағы қайшылықтарды шиеленістіре түсті.