Добруджа татар тілі

Добруджа татар тілі немесе Румын татар тілі (tatarşa, tatar tĭlĭ) – қырымтатар тілінің және ноғай тілінің нұсқасы.[1][2][3] Негізінен Румынияның Добруджа аймағында сөйлейді. Болгария мен Түркияда да сөйлеушілер бар. Онда румын тілінен көптеген сөздер бар. Қазақ тіліне жақын болып, Қыпшақ-Ноғай тобына жатады.

Добруджа татар тілі
Өз атауы:

tatarşa, tatar tĭlĭ

Елдер:

Румыния, Болгария, Түркия, Украина, Молдова

Классификация
Санаты:

Еуразия тілдері

Алтай

Жазуы:

Латын әліпбиі, Кирилл әліпбиі

Тіл коды
ISO 639-1:

ISO 639-2:

ISO 639-3:

Тағы қараңыз: Жоба:Лингвистика

Фонология

өңдеу

Румынияда сөйлейтін татар тілінің фонологиясы туралы бірінші кітапты Танер Мұрат «The Sounds of Tatar Spoken in Romania: The Golden Khwarezmian Language of Nine Noble Nations» деп ағылшын тілінде басып шығарды.[4]

Румынияда сөйлейтін әдеби татар

өңдеу

Румынияда сөйлейтін татар тілінің екі түрлі қыры бар, олар тоғысқан және әдеби татар тілін «edebiy Tatarşa» құрайды. Бұл аспектілердің бірі «calpı Tatarşa» немесе «calpaq Tatarşa» деп аталатын шынайы (түпнұсқа) татар тілі болса, екіншісі «muwallımatşa» деп аталатын академиялық татар тілі.

  • Академиялық татар тілі - негізінен ғылымда, дінде, әдебиетте, өнерде немесе саясатта кездесетін араб және парсы неологизмдерін бастапқы түрінде жазу және айту дегенді білдіреді.
  • Түпнұсқа татар тілі – араб және парсы тектес сөздерді қоса, өз дыбыс жүйесіне қатаң бейімдеу арқылы жазу және айту.

Хаттар

өңдеу

Түпнұсқалық және академиялық хаттар Детерминанттық дыбыстарды көрсету үшін барлығы 10 әріп қолданылады, оның 9-ы шынайы анықтауыш дыбыстарды белгілейді: a, e, i, ı, ĭ, o, ö, u, ü, ал â әрпі академиялық дауысты дыбыс үшін қолданылады. Жазу жүйесі 19 әріптен тұратын шынайы дауыссыз дыбыстарды тіркейді: b, c, ç, d, g, ğ, j, k, l, m, n, ñ, p, q, r, s, ş, t, z және үш белгісі бар. академиялық дауыссыз дыбыстар: f, h, v. Сондай-ақ екі түпнұсқа жартылай дауысты дыбыстар бар: у, w. Ескі түпнұсқа түркі дауыссыз дыбысы, ⟨Ç⟩ әрпімен берілген /ç/ дыбысы сирек естіледі, өйткені Добруджа сөйлейтін татар тілінде сөйлейтіндер оны /ş/ ⟨Ş⟩ әрпі деп жазады. Жазбаша тіл көбінесе ⟨Ç⟩-ден ⟨Ş⟩-ге ауысатын сөйлеу тілінен кейін болатындықтан, нәтижесінде Румынияда сөйлейтін татар тілінде ⟨Ç⟩ әрпі мен /ç/ дыбысы жиі академиялық ретінде қарастырылады.

Жазуы

өңдеу
 
Румын татар тіліне арналған латын әліпбиі

Добруджа татар тілі латын әліпбиі мен жазылады.[5][6]

A a B b C c Ç ç D d E e F f
G g Ğ ğ H h I ı İ i Ĭ ĭ J j K k L l
M m N n Ñ ñ O o Ö ö P p Q q R r
S s Ş ş T t U u Ü ü V v W w Y y Z z

Дереккөздер

өңдеу