Селен (латын. Selenіum; Se) — элементтердің периодтық жүйесінің VІ тобындағы хим. элемент, ат. н. 34, ат. м. 78,96. Жер қыртысындағы салмақ мөлш. 5106%. Атауы грек. selene — “Ай” деген сөзден шыққан. Табиғатта тұрақты 6 изотопы бар. Жасанды жолмен алынған изотоптарының маңыздысы 75Se (T1/2=121 тәулік). С-ді 1817 ж. швед ғалымы Й.Берцелиус (1779 — 1848) ашқан. Минералдары: берцелианит, науманит, клаусталит, халькоменит, керстенит; шашыранды элемент.

34 МышьякСеленБром
S

Se

Te
СутегіГелийЛитийБериллийБор (элемент)КөміртекАзотОттекФторНеонНатрийМагнийАлюминийКремнийФосфорКүкіртХлорАргонКалийКальцийСкандийТитан (элемент)ВанадийХромМарганецТемірКобальтНикельМысМырышГаллийГерманийКүшәнСеленБромКриптонРубидийСтронцийИттрийЦирконийНиобийМолибденТехнецийРутенийРодийПалладийКүмісКадмийИндийҚалайыСүрмеТеллурИодКсенонЦезийБарийЛантанЦерийПразеодимНеодимПрометийСамарийЕуропийГадолинийТербийДиспрозийГольмийЭрбийТулийИттербийЛютецийГафнийТантал (элемент)ВольфрамРенийОсмийИридийПлатинаАлтынСынапТаллийҚорғасынВисмутПолонийАстатРадонФранцийРадийАктинийТорийПротактинийУранНептунийПлутонийАмерицийКюрийБерклийКалифорнийЭйнштейнийФермийМенделевийНобелийЛоуренсийРезерфордийДубнийСиборгийБорийХассийМейтнерийДармштадтийРентгенийКоперницийНихонийФлеровийМосковийЛиверморийТеннессинОганесонПериодическая система элементов
34Se
Hexagonal.svg
Electron shell 034 Selenium.svg
Жай заттың сыртқы бейнесі

SeBlackRed.jpg

Атом қасиеті
Атауы, символ, нөмірі

Селен, 34

Топ типі

Басқа бейметалдар

Топ, период, блок

16, 4, p

Атомдық масса
(молярлық масса)

78.971(8) м. а. б. (г/моль)

Электрондық конфигурация

[Ar] 4s2 3d10 4p4,
1s22s22p63s23p64s23d104p4

Қабықшалар бойынша электрондар

2, 8, 18, 6

Атом радиусы

140 пм

Химиялық қасиеттері
Ковалентті радиус

120±4 пм

Ван-дер-Ваальс радиусы

190 пм

Ион радиусы

(+6e) 42 (-2e) 198 пм

Электртерістілігі

2,55 (Полинг шкаласы)

Электродты потенциал

0

Тотығу дәрежелері

−2, −1, +1, +2, +3, +4, +5, +6

Иондалу энергиясы

1-ші: 941.0 кДж/моль (эВ)
2-ші: 2045 кДж/моль (эВ)
3-ші: 2973.7 кДж/моль (эВ)

Жай заттың термодинамикалық қасиеттері
Термодинамикалық фаза

Қатты дене

Тығыздық (қ.ж.)

4,79 г/см³

Балқу температурасы

490 K

Қайнау температурасы

958,1 K

Балқу жылуы

5,23 кДж/моль

Булану жылуы

59,7 кДж/моль

Молярлық жылусыйымдылық

(сұр): 25.4 Дж/(K·моль)

Молярлық көлем

16,5 см³/моль

Қаныққан бу қысымы
P (Па) 1 10 100 1000 10 000 100 000
T (К) 500 552 617 704 813 958
Жай заттың кристаллдық торы
Тор құрылымы

алтыбұрышты

Тор параметрлері

a=4,364; c=4,959 Å

c/a қатынас

1,136

Дебай температурасы

90 K

Басқа да қасиеттері
Жылуөткізгіштік

(300 K) 0,52 Вт/(м·К)

Юнг модульі

10 ГПа

Жылжу модульі

3.7 ГПа

Пуассон коэффициенті

0.33

Моос қаттылығы

2.0

Бринеллий қаттылығы

736 МПа

CAS нөмірі

7782-49-2

Селен Se

Кристалдық торы гексагоналды (сұр С.), сұр түсті, қатты бейметалл; тығызд. 4,807 г/см3, балқу t 221ӘС, қайнау t 685,3ӘС, 100 — 150ӘС-та сұр S-ге айналатын кубтық және моноклинді түрөзгерістері кездеседі. Қосылыстарында айнымалы, –2,+2,+4,+6 валентті. S-нің буында Se8Se6Se4Se2 қатар болып, сары түсті келеді.

Темп-ра 900ӘС-тан асқанда Se-нің мөлшері әлдеқайда артады. Хим. қасиеттері күкіртке ұқсас. S. қосылыстарының барлығы улы, галогендермен әрекеттесіп SeF6, SeCl4, SeBr4, т.б. қосылыстар түзеді. S-ді күкірт қышқылының өндіріс қалдықтарынан, мысты тазарту кезіндегі анодтағы тұнбадан алады. S.болаттың қасиетін жақсартатын қоспа, оптик. шыны, резина бұйымдары өндірісінде катализатор ретінде қолданылады.

Жер қыртысындағы селен геохимиясының негізгі белгілері оның иондық радиусының күкірттің иондық радиусына жақындығымен анықталады. Селен 37 минерал құрайды, олардың ішінде бірінші кезекте ашавалит FeSe, клаусталит PbSe, тиманнит HgSe, гуанахуатит Bi2(Se, S)3, хостит CoSe2, платинит pbbi2(S, Se)3, әртүрлі сульфидтермен, кейде касситеритпен байланысты. Кейде өзіндік селен кездеседі. Селенде негізгі өнеркәсіптік маңызы сульфидті кен орындары бар. Сульфидтердегі селен құрамы 7-ден 110 г/т-ға дейін ауытқиды. Теңіз суындағы селен концентрациясы 0,4 мкг/л.

Табиғатта кездесуіӨңдеу

Жер қыртысындағы селен мөлшері шамамен 500 мг/т. Жер қыртысындағы селен геохимиясының негізгі ерекшеліктері оның иондық радиусының күкірттің иондық радиусына жақындығымен анықталады. Селен 37 минералды құрайды, олардың ішінде ең алдымен ашавалитті FeSe, клаусталит PbSe, тиманнит HgSe, гуанахуатит Bi2 (Se, S) 3, тазалық CoSe2, платина PbBi2 ​​(S, Se) 3, әртүрлі байланысты. сульфидтер, кейде касситеритпен де кездеседі. Жергілікті селен сирек кездеседі. Сульфидті кен орындары селен үшін маңызды өнеркәсіптік маңызы бар. Сульфидтердегі селен мөлшері 7-ден 110 г/т-ға дейін. Теңіз суындағы селен концентрациясы 0,4 мкг/л. Кавказ минералды суларының аумағында селен мөлшері 110 мкг/л болатын көз бар.