Сыбырлар немесе сібір татарлары (сіб. тат. себер татарлары[1][2], татарлар,[3] сибиртар, сибиртатарлар) — түркі тайпа тобынан шығып, жергілікті тайпалық топтармен араласып кеткен Сібірді мекендейтін этникалық топ. Батыс Сібір татарлары деп бұрмаланып аталады (мұның астарында жалпы түркі тайпалары деген ұғым жатыр). Мындай топтарға бөлінеді: тобыл, барабин, есіл, тарлықтар және т.б. Бұлай аталу себептері орналасқан жерлерінің атауларына байланысты. Есіл өңіріндегі татарлар ежелгі уақыттан бері солтүстік жағалауға қоныстанған, яғни, Түмен, Есіл өңірінің татарлары. Бұл көп тайпалы этникалық топ болып табылады, оларға үстем болғандар ескіден керей, қыпшақ және наймандар, кейіннен арғындар. Орта ғасырда, мысалы, осы жерде керейлердің ерте кездегі феодалдық бірлестігі - Саргач княздігі болды. Тайбұға әулетінен шыққан оның әміршілері ұзақ уақыт бойы Батыс Сібір мен Есіл өңірін жаулап алуға Шыңғыс ұрпағы шайбанилермен бақталас болған. Тайбұға әулетінен шаққан соңғы түркі ханы Сейтекті орыстың әскер басы тұтқынға түсіріп, Мәскеуге жөнелткен. Саргач Есіл өңірінің хандығы жойылды, ал Сібір хандығының құрамындағы Түмен-Есіл өңірі Ресейдің құрамына қосылды. Есіл бойының көптеген ру-тайпалары төңкеріске дейін Солтүстік Қазақстан жерінде көшіп жүрді және туыстас қазақ пен татарлардың араларына сіңісіп кетті. Түмен, Омбы және Қорған облыстарында қалып қойған бұрынғы Сыбырларның көпшілігі өздерін қазаққа жатқызады. Ал қызылжардық татарлардың бір бөлігі керісінше өздерін Қазан Поволжьесінен шыққанбыз деп қате ойлайды. Іс жүзінде олар Есіл өңірі тайпаларының тікелей ұрпақтары болып табылады.

Физикалық антропологиясыӨңдеу

Сібір татарлары моңғолоидтік және еуропиоидтік нәсілдердің арасындағы өтпелі топқа жатып, 2-ге негізгі типке бөлінеді:

  • оралдық түр;
  • оңтүстік-сібір түрі.[4]

Топтары мен топшаларыӨңдеу

  • Тобыл-ертістік топ;
  • Барабиндік топ;
  • Томбылық топ.[5]

Сібір татарларының арасында ассимиляцияға ұшыраған сібірлік бұхарлықтарды кездестіруге болады.

Қоныстану территориясы, саныӨңдеу

2010 жылғы санақ бойынша, Батыс Сібірдегі татарлардың саны 524 мың адам болды[6]. Батыс Сібір татарларының этникалық құрамын зерттей келе, сібір татарларының саны 190 адам шамасында деген болжамға келуге болды. Татарлардың қалған бөлігі Еділден, Оралдан көшіп келгендер мен олардың ұрпақтары.

Сібір татарлары Орал таулары мен Том өзенінің арасында орналасқан дала, орман зоналарындағы алқаптарды мекендеген. Олардың ауылдары басқа ұлттардың ауылдарымен аралас түрде Түмен облысының Аромаш, Заводоук, Вагай, Исет, Тобыл, Түмен, Ялутор, Уват, Ярков, Төменгітавда аудандарында; Омбы облысының Усть-Ишим, Тевриз, Тар, Муромцевск, Знаменск, Большереченск, Колосов аудандарында; Новосібір облысының Чанов, Кыштов, Венгеров, Куйбышев, Колыван аудандарында; Томбы облысының Кривошеин, Томбы аудандарында орналасқан.

1555 жылы Мәскеуге келген Сібір хандығының билеушісі Едігер хандықтағы "қара сүйектің" саны 30 700 деп жариялаған. Иван Грозныйдың ұсынған алым-салық туралы грамотасында 40 000 адам белгіленген. Тобыл губерниясында болған 1897 жылғы біріншіресейлік санақ бойынша сібір татарларының саны 56 957 деп көрсетілген. Бұл сібір татарлары туралы кездесетін соңғы нақты дерек. Кейінгі болған санақтарда Еділ бойынан көшіп келген татарлар мен сібір татарлары жалпы "татарлар" атауымен кездеседі. 1897 жылғы санақты көптеген сібір татарлары патша үкіметінің жаңа салықтарды енгізудегі алды-ала жүргізіп жатқан жұмыстары ретінде бағалап, санаққа қатыспаған.

1926 жылғы санақ бойынша Батыс Сібірде 90 мың сібір татарлары мен 28 мың еділ-орал татарлары тіркелген.

2002 жылғы жалпыресейлік санақтың қорытындысы бойынша жоғарыда атап өтілген облыстардағы татарлардың саны 358 949 адам болды. Көптеген жариялымдарда сібір татарларының саны 190-210 мың арасында деп көрсетілуде. Сібір татарларының басым көпшілігі өздерін үлкен татар ұлтының құрамдас бөлігі ретінде сағандықтан, ресми мәліметтерден ауытқуға алып келді. Санақ кезінде Сібір хандығының тарихы аймағына сәйкес келетін облыстардағы 358 мың татардың 9289-ы өздерін сібір татарлары деп белгілеген. Сібір татарларының ең үлкен үлесі Түмен (7890) және Қорған (1081) облыстарында байқалған.

Батыс Сібірдің мұсылман емес халықтарының біразы (хакастар, шорлар, телеуіттер) әлі күнге дейін өздерін "татар" немесе "тадар" деп атауда.

Этникалық тарихыӨңдеу

XIII ғасырда сібір татарларының қоныстану аймағы Алтын Орда мемлекетінің құрамына кіретін. XIV гасырда Түмен хандығы (астанасы Чимги-Тура), ал XV-XVI ғасырларда Сібір хандығы (астанасы Іскер) пайда болды.

Ресейдің Сібір хандығын жаулап алып, сібір татарларының қоныстану аймағының тұрақтылығына қарамастан, тарихшы Ш.Ф. Мұхамедияров сібір татарларын Сібр аймағын мекендейтін халықтардың арасында ең аз зерттелгендің қатарына қосқан.

Тарихшы Н.А. Томилов бастапқы кезде сібір татарларын бөлек ұлт ретінде санаған. Кейін көзқарасын өзгертіп, оларды этнографикалық топ ретінде көрсеткен.

Генетикалық қорыӨңдеу

Y-хромосомасының кездесу жиілігінің кестесі

Сібір татарлырының зерттелген популяциялары N E1b1b1a1-M78 C*2-M217* C2b1b-M48 G2a1a-P18 G2a1a*-P16* G2a2b2a-P303 C2a2b1-M406 G2a*-P15* H1-M69 I*-M170* I2a1-P37.2 J1-M267 J2b-M12 J2a1a-M47 J2a1b-M67 J2*-M172* L1b-M317 N1c2b-P43 N1c2a-M128 N1c1a-M178 Q1b-P31 Q2*-M122 Q2a2b1-M134 Q*M242* R1a1a*-M198* R1a1a1b1a1-M458 R1b1a1a-P297* R1b1a1a2-M269 R2a-M214
Тобыл-ертістіктер 388 2,2 0,3 2,0 1,1 0,3 9,2 0,2 0,5 1,8 0,9 3,1 1,7 3,4 0,0 0,0 6,7 0,9 20,9 0,0 11,2 0,6 0,3 0,9 11,5 12,1 2,3 2,8 1,5 1,7
Іскер-тобылдықтар 68 0,0 0,0 1,5 2,0 0,0 1,5 0,0 0,0 8,8 2,9 0,0 1,5 0,0 0,0 0,0 2,9 2,9 8,8 0,0 14,7 0,0 1,5 0,0 16,7 22,1 1,5 2,9 0,0 7,4
Естек-тоғыздықтар 69 0,0 0,0 2,9 1,5 0,0 5,8 0,0 0,0 0,0 1,5 11,6 1,4 0,0 0,0 0,0 0,0 1,4 2,9 0,0 11,6 2,9 0,0 0,0 37,7 13,0 2,9 2,9 0,0 0,0
Татар-бұхарлықтар 79 8,9 1,3 0,0 1,3 1,3 35,4 0,0 2,5 0,0 0,0 3,8 0,0 6,3 0,0 0,0 2,5 0,0 8,9 0,0 7,6 0,0 0,0 1,3 0,0 12,7 1,3 1,3 3,8 0,0
Ялуторлықтар 86 2,3 0,0 5,8 0,0 0,0 3,5 1,2 0,0 0,0 0,0 0,0 5,8 8,1 0,0 0,0 27,9 0,0 3,5 0,0 12,8 0,0 0,0 0,0 3,5 11,6 5,8 3,5 3,5 1,2
Заболоттық 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 2,3 0,0 0,0 0,0 0,0 80,2 0,0 93, 0,0 0,0 3,5 0,0 1,2 0,0 3,5 0,0 0,0

ДереккөздерӨңдеу

  1. Аксянова Г.А. Этнодемография Западной Сибири в конце ХХ века // Археология, этнография и антропология Евразии. 2011. № 2. С. 128-142.
  2. Храмова В.В. Западносибирские татары // Народы Сибири. Из серии «На роды мира». М.; Л., 1956. С. 473. 1
  3. История и культура сибирских татар (с древнейших времен до начала XXI века) / Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ. Казань, 2014. С. 21.
  4. Хить Г. Л., Томилов Н. А. Формирование татар Сибири по данным антропологии и этнографии // Методологические аспекты археологических исследований в Западной Сибири. / Ред. Л. М. Плетнёва. —— Томск: Изд-во ТГУ, 1981.
  5. Томилов Н. А. Сибирские татары. ОмМУ Археология және этнография мұражайы. Омбы мемлекеттік университетінің этнография және мұражайтану кафедрасы (2003).
  6. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года. // Федеральная служба государственной статистики : официальный сайт.