Сібір хандығы — XV ғ. екінші жартысында Батыс Сібірде Алтын Орданың құлдырап, одан Шайбани ұлысының бөлініп шығуынан пайда болған феодалдық мемлекет. Сібір хандығы Пермь жерімен, Қазақ хандығымен, Ноғай Ордасымен шектесті. Солтүстігіндегі шекарасы Обь өзенінің төменгі ағысына, ал шығыста Ала Ордаға (орыс деректері бойынша - Пегая Орда) дейін жететін.

Сібір хандығы
Мемлекет
1468 — 1598



Астанасы Чинги Тура
Қашлық
Тіл(дер)і Түркіше (әдеби)
Халқы сібір татарлары, башқұрт тайпалары, хантылар мен мансылар, қазақтың кейбір рулары (арғын, керей, қыпшақ, найман және т.б.)
Мирасқорлық
Әбілхайыр хандығы
Мәскеу мемлекеті

Саяси тарихыӨңдеу

БастауыӨңдеу

Сірә, "Сібір" терминін ең алғаш Жошының 1206 ж. "Shibir" жерінен оңтүстікке қарай орналасқан орман тайпаларын бағындыруы жайлы жазылған, 1240 ж. жарық көрген "Моңғолдардың құпия шежересінде" кездестіреміз. Алайда ғалымдар "Сібірдің" қамтыған аумағын сенімді түрде нақтылай алмауда. Палладидің тұжырымына сәйкес - бұл Барабин жазықтығының солтүстігі (Ертіс пен Обь арасы). XIV ғ. Сібір хандығының болашақ астаналары батысеуропалықтардың карталарында кездесе бастайды: Қашлық "Sebur" ретінде венециандық ағайынды Пицциганилердің картасында (1367), ал Чинги-Тура "Singui" ретінде Каталон атласында (1375). Сібір (Түмен) хандығының құрылуына негіз болған әкімшілік-саяси бірлікті анықтау барысында екі негізгі пікір қалыптасты.

Тайбұға иелігі ретіндеӨңдеу

XIII-XV ғасырлардағы Батыс Сібір. Сібірдің жерінде біршама түрік тайпалары мекен етті.Моңғол шапқыншылығынан кейін Батыс Сібір Жошы ұлысы құрамына кіріп, Шайбани әулиетінің жері саналғанымен, елді басқару Тайбұға заманындағы түрік шонжорлары әулиетінің қолында болды. Тайбұға Шыңғысханның құрметіне өзінің астанасы Тура қаласын Чимги-Тура деп атаған. Қазір ол қаланың орнында Тюмень қаласы орналасқан. 1428 жылы Батыс Сібірді Әбілқайыр басып алды.

Шибан ұлысының құрамындаӨңдеу

Көшпелі өзбектер мемлекеті (1428-1468)Өңдеу

Түменнің шеткі аймақтық статусынан "көшпелі өзбектер мемлекетінің" астанасына (Чинги-Тура) айналуы шейбанид әулетінің өкілі Әбілхайыр ханның тұсына сәйкес келеді. Қала келесі 18 жылға (1428-1446) мемлекеттің елордасына айналады."Чинги-Тура уалаяты" термині дәл сол кезеңде пайда болған. "Шыңғыснама" мен "Нүсретнама" еңбектерінде түмен хандарына Қазан қаласы бағынғаны туралы дерек кездеседі.

Түмен хандығы (1468-1495)Өңдеу

Түмен хандығы дербес мемлекет ретінде XIV ғ. пайда болды. Оның алдында "Ібір" атауымен Алтын Орданың құрамында еді. Тобыл қзенінң орта ағысында орналасқан. Ақ Орда, шейбанид, тайбұға билеушілерімен ұзаққа соғылған тартыстың нәтижесінде мемлекеттегі жоғарғы билікті Ибақ иемденді. Үлкен Орда тағына таласқа түскен ағайнды Ибақ пен Мамық кезінде Түмен хандығы өзінің шарықтау шегіне жеткен. Ибақ хан 1495 ж. тайбұғалық Махметтің қолынан қаза табады. Билікті басып алған Мамық астананы Қашлыққа(Сібір) көшірді. Түмен хандығының жерлері жаңа құрылған Сібір хандығының құрамына XVI ғ. бас кезінде толықтай енді.

Іскер жұрты (1495-1582)Өңдеу

Биліктен Шыңғыс ұрпақтарын ығыстырған тайбұғалық Махмет Сібір хандығының негізін қалады. Хандықтың астанасы Қашлыққа көшкендіктен, мемлекет Түмен хандығы атауынан айырылды.Тайбұға әулеті мемлекеттің жаңа билеушілеріне айналды. 1555 ж. тайбұғалық хан Едігер өзінің Орыс патшалығына тәуелділігін мойындады.

Көшім ханның Сібір хандығы (1563-1582)Өңдеу

Территориясы: Батыс Сібір, Орал өңірі, Ертіс, Тобыл өзендерінің алабы. Құрамындағы тайпалар: керей, қыпшақ, найман, арғын, жалайыр, ханты, мансы т. б.Астанасы: Искер қаласы.1563 жылы хан тағына Көшім отырды. Алтыұл тайпасынан шыққан Көшім 1510 жылы Ноғай ордасында дүниеге келген. Ол 1555 жылы Сібірде билік жүргізген Тайбұға мен соғысып, оны жеңеді.

Мәскеу мемлекетінің Сібірді жаулап алуы (1582-1598)Өңдеу

Сібір ханы Көшім Ресейдің шығысқа қарай ұмтылуына кедергі жасауға тырысты.1574–1575 жылдары сібірге барлауға жіберілген Иван Грозныйдың отрядын Көшім хан қырып тастайды.1582 жылы Көшім әскерлері атаман Ермактың отрядынан жеңіледі.1582 жылдың күзінде атаман Ермак 600-ге жуық казагымен Искер қаласына шабуыл жасайды. Көшім әскері жақсы қаруланған Ермак отрядынан жеңіледі.1584 жылы Көшімнің адамдары Ермакты өлтіреді.1598 жылы орыс әскерлеріне қарсы ұйымдастырылған шайқаста Көшім жеңіліп, Шығыс Қазақстан жеріне қашады. Сібір хандығы осылай Ресей империясының құрамына кіреді.

Мемлекетті басқару жүйесіӨңдеу

Сібір хандығы көпұлтты саяси бірлестік еді. Жоғарғы билеуші – хан. Ханды бектер, мырзалар, тархандар сайлайтын. Мемлекеттік құрылым жартылай әскери сипатқа ие болған. Хандықты басқаруда хан уәзірге (қараша мен кеңесші) арқа сүйеген. Сібір хандары ұлыстарды басқарып отырған мырзалар мен бектердің жұмысына араласа қоймайтын. Әскери олжаға қызығушылық танытқандықтан, мырзалар мен бектер соғыстар мен жорықтарға белсене қатысатын. Түркітілдес феодалдар қатарына ханты және мансы тайпалары феодалдарының бір бөлігі жатқан. Алайда, түркітілдес емес тайпалар, негізінен, тәуелділік жағдайында болды. Сібір хандығында туған осындай қарама-қайшылықтар мемлекеттің дамуына кері әсерін тигізді.

Халқы мен экономикасыӨңдеу

Түркітілдес тайпалар, негізінен, жартылай көшпелі мал шаруашылығымен, балық аулаумен, аңшылықпен айналысатын. Осыған қарамастан, археологтар Тобыл мен Ертіс алқаптарында отырықшылық өмірдің белгілерін тапқан. Сол аймақтарда үй шаруашылығы, тоқыма, метал өңдеу, қыш-құмыра өнеркәсібі дамыды. Сібір хандығының негізгі әкімшілік және әскери орталықтары: Қызыл-Тура, Қасым-Тура, Явлу-Тура, Тонтур.

Көшімнің кезінде Сібір хандығында көптеген қамалдар мен бекіністер, ғимараттар салынады. Көшімнің тұсында Сібір халқы ислам дінін қабылдайды. Сібір хандығында, негізінен, сауда мен аңшылық дамыды.

ӘскеріӨңдеу

Сібір отрядтарынан өзге Сібір хандығы жорықтары кезінде жергілікті тайпалардың жауынгерлеріне арқа сүйеген. Сібір әскерінің нақты санын анықтау қиын. Алайда, Абалақ өзенің бойындағы шайқаста Көшім ханның ұлы Мәметқұл бір түменді (10 мың адам) басқарған. Хандықтың әскері орталықтандырылмағандықтан, орыс әскерлеріне қарсылық көрсете алмады. Көшім хан қол астына ноғайлардан құралған кішігірім отряд жасақтаған. Сібірдің көптеген князьдері гарнизондармен нығайтылған қалашықтарда тұрған. Сібір хандығының жауынгерлері майдан даласында садақ, қылыш, найза, айбалталарды кеңінен қолданған. Ал қорғаныс құралдары ретінде дулыға, сауынттың алуан түрін кездестіреміз.

Сібірдің билеушілеріӨңдеу

Сібірдің моңғол шапқыншылығына дейінгі билеушілеріӨңдеу

  • Тоғырыл хан
  • Тайбұға (1220-белгісіз)

Шибан ұлысы

  • Шибан (1243 ж. бастап)
  • Бахадүр хан (1266-1280)
  • Жошы-бұға (1266-1280)
  • Мың-Темір (1359ж. дейін)
  • Болат-Темір (1359-1367)
  • Әлібек хан (1367-1375)
  • Қағанбек (1375-1380)
  • Дәулет шейх (1382 ж. кейін)

Тоқа-Темір әулеті

  • Тоқтамыс (1396-1406)
  • Шыңғыс-оғлан (1407-1403)

Көшпелі өзбектер мемлекеті (Әбілхайыр хандығы)

  • Қажы-Мұхаммед (1420-1428)
  • Жұмадық (1425-1428)
  • Махмұд-Қожа (1428-1429)
  • Әбілхайыр (1428-1468)

Сібір хандығы

  • Ибақ (1468-1495)
  • Мұхаммед Тайбұға (1495-1502)
  • Аңғыш (1502-1516)
  • Қасым (1516-1530)
  • Едігер (1530-1563)
  • Бекболат (1555-1563)
  • Көшім (1563-1598)
  • Әли (1598-1607)

Түмен хандығы

  • Ибақ (1468-1495)
  • Мамық (1495-1496)
  • Ағалақ (1496-1505)
  • Құлұқ сұлтан (1505-1530)
  • Едігер (1530-1563)
  • Бекболат (1555-1563)