Көшім хан

Көшім хан (сібтат. Көцөм, тат. Күчем, كوچم. шамамен 1520 жж. – 1598) – Сібір хандығының соңғы билеушісі (1563 – 1598), Шибанидтердің алтын ордалық хандарының әулетінен.

Көшім хан
Көшім хан
Көшім хан қашлықта
Лауазымы
Сібір хандығының ханы
1563 — 1598
Ізашары Едігер
Ізбасары Әли бин Көшім
Өмірбаяны
Діні ислам
Дүниеге келуі 1520 жж.
Қазақ хандығы, Арал теңізінің солтүстік жағалауы, Алтыұл ұлысы
Қайтыс болуы 1598 немесе 1601 жж.
Әкесі Мұртаза хан
Жұбайы Салтаным,

Сүзге ханым, Яндаулет, Кек, Ақтұлұм, Сүиджан, Ақ-Сүйрюн, және т.б.

Балалары Әли бин Көшім, Қанай, Әзім, Есім, Әбілқайыр, Асманақ және т.б.

Шығу тегіӨңдеу

Көшімның әкесі - Түмен мен Ұлы Орданың ханы Ибақтың ұлы Мұртаза хан.

«..Шыңғыс ханның ұлы Жошы хан; оның ұлы Шибан хан, ұлы Баһадур хан, ұлы Жошы буға, Ұлы Бадакул, ұлы Меңгу-Темір, ұлы Бик-күнди-уғлан, ұлы Әлия-уғлан, ұлы Қажы Мұхаммед хан, ұлы Махмұдек хан, ұлы Ибақ хан, ұлы Құлұқ хан, ұлы Шамай сұлтан, ұлы Ұзар сұлтан, ұлы Баһадур сұлтан бар. Жоғарыдағы махмұдек ханның Мұртаза хан деген ұлы болған, оның Көшім хан деген ұлы болған..»Әбілғазы «ТҮРКІЛЕРДІҢ ШЕЖІРЕСІ»[1]

Оның нақты туған күні белгісіз, ол 1510-1520 жылдар аралығында дүниеге келген.

Өзінің шығу тегі бойынша Шыңғыс ханның ұрпағы болған. Көшім Бұхар хандығындағы билеуші Шибанидтер әулеті өкілдерінің туысы болған. Хан Шибанидтер әулетіне жататын, Шибанның ұрпақтары — Жошының 5-ші ұлы және Шыңғысханның немересі.

Көшім ханның туған жері туралы да ешқандай мәлімет жоқ, ол Бұхарада немесе Арал теңізінің төменгі ағысында Қазақ хандығында дүниеге келген деген болжам бар.

БасқармаӨңдеу

1563 ж. Сібір хандығының бұрынғы билеушісі Едігерді (Жәдігерді) құлатып, Сібір тағына отырды. Елде алым-салықтың қатаң тәртібін орнатты. Көшіммен арадағы қақтығыс Хақназар ханның тұсында басталып, Тәуекел ханның кезінде жалғасты. Көшім әскері қазіргі Солтүстік және Орталық Қазақстан аймағына бірнеше мәрте шабуыл жасады, бірақ оның бәрінде де жеңіліс тапты. Алайда, Көшім Бұқар хандығымен, сондай-ақ қалмақ нойондарымен одақтасып, оңтүстігіндегі көршілеріне шабуылдарын жалғастыра түсті. Көшім Орыс мемлекетіне де дұшпандық көзқараста болды.

 
Көшімның Едігер мен Бекболат әскерімен шайқасы.

Олар XVI ғ. екінші жартысында Қазан (1552) және Астрахан (1556) хандықтарын жаулап алған болатын. Сібір хандығының қарсы тұру әрекетінің ешқайсысы нәтиже бермеді. Көшім бірқатар жылдар бойы казак отрядтарының шабуылдарынан Есіл өңіріне, Орта Обь өзені бойына, Зайсан жағасына ығысуға мәжбүр болды. 1585 ж. 6 тамызда атаман Ермак отрядына тұтқиылдан шабуыл жасап, оны талқандады.

1598 ж. орыстың тұрақты әскери отрядының уысынан шығып, Ноғай даласына кетті, ол ондағы шайқастардың бірінде қаза тапты. Оның қалай және кімнің қолынан қаза тапқаны туралы тарихшылар толық анықтай қойған жоқ.

 
Тұтқындалған Көшімов отбасының Мәскеуге кіруі. 1599.

ДереккөздерӨңдеу