Әбілмәмбет хан

(Әбілмәмбет бетінен бағытталды)

Әбілмәмбет хан (1690 — 1771, Түркістан) — хан.[1] Болат ханның үлкен ұлы, Тәуке ханның немересі. Сәмеке өлгеннен кейін Орта жүзге хан сайланған. Шыңғыс тұқымының аға тармағы — Жәдік әулетінен тарайды. Абылайдың билікке жетуіне себепші болған.[2]

Әбілмәмбет хан
Лауазымы
Ту
Қазақ ханы
1740 — 1771
Ізашары Болат хан
Ізбасары Абылай хан
Әбілмәмбет 1740 жылы Жолбарыс хан қайтыс болғаннан кейін. Ұлы жүздегі Әбілфайыз ханға бодан болуын ұсынды, бірақ Әбілфайыз бұған қарсы шығады. 1745 жылдан бастап Ұлы жүз Әбілмәмбет ханға бағынды. 1756 жылы Абылай Ұлы жүзде хан болғаннан бастап, Орта жүзге бағынды. Кіші жүз ешқашан Әблмәмбетке бағынбаған.
Ту
Орта жүздің ханы
1734 — 1771
Ізашары Сәмеке хан
Ізбасары Абылай хан
Өмірбаяны
Діні Ислам
Дүниеге келуі 1690 (1690)
Түркістан
Қайтыс болуы 1771 (1771)
Жерленді Түркістан
Әкесі Болат хан
Балалары Әбілпейіз хан
Тәуке сұлтан
Болат сұлтан
Әбілтек сұлтан

Әбілмәмбет 1690 жылы Болат сұлтанның әулетінде дүниеге келді. Әбілмәмбет атасы Тәукенің саясатына тікелей қолдау көрсетеді.

1729 жылы әкесінің өлімінен кейін, Әбілмәмбет билердің қолдауымен тақта сайлауға қатысады. Әбілмәмбеттің басты қарсыластары көкесі — Сәмеке мен Әбілқайыр хандар.

1734 жылы көкесі Сәмекенің өлімнен кейіе таққа қол жеткізеді. Әбілмәмбет Орта жүздің хандық шекараларын дұрыс басқара алмады. Тағы Орта жүзде Жәнібек сұлтан басқарады. Ол Әбілқайырға бағынышты Орта жүздің руларын биледі.

1735 жылы Әбілмәмбет әскер басын Абылайды сайлады. Абылай Әбілмәмбетке үлкен көмек береді.

1740 және 1742 ж. Ор бекінісіне, Орынбор қаласына Орта жүздің белді старшын, сұлтандарын бастап келіп, Анна Иоановнаға ант берген. Жоңғар шапқыншылығы елге қауіп төндіріп тұрған жылдарда елдің басын қоса алмады. Алайда Абылай, Барақ сұлтандардың қазақ руларын қалмақтарға қарсы ұйымдастыруына кедергі жасамады.[3]

1740 жылы Ұлы жүзде Жолбарыстың өлімінен кейін оның ұлы Әбілфайыз таққа отырады. Әбілмәмбет осыны пайдаланып күшпен Ұлы жүзді бағындырады. Бірақта Әбілфайыздың оң қолы Юбасар сұлтан келіспеді. Ұлы жүздің бар билігі Юбасардың қолында болғандықтан, Әбілмәмбеттің бодандығына бағынбады.

1745 жылы Абылай Юбасарады өлтіреді де, оң қол Төле би болады. Ұлы жүз тікелей Әбілмәмбетке бағынды. Ал 1750 жылы Әбілфайыз қайтыс болғаннан кейін, Төле биді таққа отырғызды. 1756 жылы Абылай Ұлы жүздің ханы болады, және Әбілмәмбетке бағынып тұрды.

Әбілмәмбет хандық құрған тұста 18 ғасырдың 30-жылдарының соңы 40-жылдарының басында, Әбілқайыр ұлы Ералы сұлтан Орта жүздің басты рулық бірлестіктерінің бірі — керейлерге билік жүргізді. 1744 ж. Әбілмәмбет өзінің жақтастарымен Түркістан қаласына көшіп кетті. Орта жүз Абылай мен Барақ сұлтандардың билігінде қалды. Әбілмәмбеттің үлкен ұлы Әбілпейіз Абылайды барынша қолдап, әкесінің соңынан ермеді.

1771 ж. әкесі қайтыс болғаннан кейін дәстүрлі құқынан өзі бас тартып, Абылайдың хан сайлануын қолдады.

Әбілмәмбет халық тарихында, хандық билігін сарқа пайдалана алмаған қайраткер ретінде белгілі. Халық шежіресінде де Әбілмәмбет ел үдесінен шыға алмаған “ақсүйек” ретінде сипатталған.[4]

ДереккөздерӨңдеу

  1. Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8
  2. Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1
  3. Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х
  4. «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9