Актиний (лат. Actinium; Ac) — Химиялық элементтердің периодтық жүйесінің 7-ші периодының ІІІ тобына жататын радиоактивті элемент. Реттік саны — 89. Ең ұзақ уақыт өмір сүретін изотопы 227Ac, жартылай ыдырау уақыты — 22 жыл.[1]

89 РадийАктинийТорий
La

Ac

Ubu
Периодическая система элементовСутегіГелийЛитийБериллийБор (элемент)КөміртекАзотОттекФторНеонНатрийМагнийАлюминийКремнийФосфорКүкіртХлорАргонКалийКальцийСкандийТитан (элемент)ВанадийХромМарганецТемірКобальтНикельМысМырышГаллийГерманийКүшәнСеленБромКриптонРубидийСтронцийИттрийЦирконийНиобийМолибденТехнецийРутенийРодийПалладийКүмісКадмийИндийҚалайыСүрмеТеллурИодКсенонЦезийБарийЛантанЦерийПразеодимНеодимПрометийСамарийЕуропийГадолинийТербийДиспрозийГольмийЭрбийТулийИттербийЛютецийГафнийТантал (элемент)ВольфрамРенийОсмийИридийПлатинаАлтынСынапТаллийҚорғасынВисмутПолонийАстатРадонФранцийРадийАктинийТорийПротактинийУранНептунийПлутонийАмерицийКюрийБерклийКалифорнийЭйнштейнийФермийМенделевийНобелийЛоуренсийРезерфордийДубнийСиборгийБорийХассийМейтнерийДармштадтийРентгенийКоперницийНихонийФлеровийМосковийЛиверморийТеннессинОганесон
Периодическая система элементов
89Ac
Жай заттың сыртқы бейнесі
күміс-ақ, көгілдір жарықпен жарқырайды; кейде алтын реңкпен
Атом қасиеті
Атауы, символ, нөмірі

Актиний, 89

Топ типі

Актиноидтар

Топ, период, блок

ІІІ, 7, f

Атомдық масса
(молярлық масса)

[227] 227,0278 м. а. б. (г/моль)

Электрондық конфигурация

[Rn] 6d17s2

Қабықшалар бойынша электрондар

2, 8, 18, 32, 18, 9, 2

Атом радиусы

188 пм

Химиялық қасиеттері
Ковалентті радиус

215 пм

Ион радиусы

(+3e) 118 пм

Электртерістілігі

1,1 (Полинг шкаласы)

Электродты потенциал

Ac←Ac3+ -2,13В Ac←Ac2+ -0,7В

Тотығу дәрежелері

+3 (қатты негіз оксиді)

Иондалу энергиясы

1-ші: 499 кДж/моль (эВ)
2-ші: 1170 кДж/моль (эВ)
3-ші: 1900 кДж/моль (эВ)

Жай заттың термодинамикалық қасиеттері
Термодинамикалық фаза

Қатты дене

Тығыздық (қ.ж.)

10,07 г/см³

Балқу температурасы

1320 K

Қайнау температурасы

3470 K

Балқу жылуы

(10,5) кДж/моль

Булану жылуы

(292,9) кДж/моль

Молярлық жылусыйымдылық

27,2 Дж/(K·моль)

Молярлық көлем

22,54 см³/моль

Жай заттың кристаллдық торы
Тор құрылымы

Текше бетке бағытталған

Тор параметрлері

5,67 Å

Басқа да қасиеттері
CAS нөмірі

7440-34-8

Актиний Ac

Актинийді 1899 жылы А. Дебьерн уран рудаларын өңдеу қалдықтарында тапқан. Радийді нейтрондармен атқылау арқылы актинийді алады.

Физикалық қасиеттері

өңдеу

Актиний — ақшыл-күміс түсті металл, химиялық қосындыларда валенттілігі 3+, химиялық қасиеттері бойынша лантанға жақын. Актиний — қауіпті радиоактивті улы зат. Актиний (Actіnіum) Ас – элементтердің периодтық жүйесінің ІІІ тобындағы радиоактивті элемент; реттік нөмірі 89, атомдық массасы 227. 1899 жылы француз химигі А.Дебьерн ашқан. Актинийдің жер қыртысындағы мөлшері 61010.

Актиний күмістей ақ түсті металл, балқу температурасы 1050-50С, өте әрекеттескіш; ауада тез тотығады, тұз және азот қышқылдарында ериді. Актиний химиялық қосылыстарда 3 валентті болып келеді. Қосылыстарының (гидрототықтар, фторид, оксалат, фосфат, карбонат, фторсиликат) көпшілігі ерімейді. Актиний галогенидтері ауада ұшқыр келеді, негіздік қасиеті лантаннан да күшті. Актиний тотығы оның гидрототығын немесе оксалатын 1100С-да қыздырып-күйдіру арқылы алынады. Оның галогенидтері фторлы сутекке, төрт хлорлы көміртекке, бромды алюмийниге актиний тотығының, құрғақ гидрототығының немесе оксалатының әсері нәтижесінде түзіледі. Актиний тұздары ақ түсті, ертінділері түссіз келеді.

Химиялық қасиеттері

өңдеу
 
 
 
 
 

Дереккөздер

өңдеу
  1. Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Химия. Н.Нұрахметов, А.Ниязбаева, Р.Рысқалиева, Н.Далабаева. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. — 336 бет. ISBN 9965-36-416-8
  • Учеб. пособие для вузов. 3-е изд., испр. /Р. А. Лидин, В. А. Молочко, Л. Л. Андреева; под ред. Р. А. Лидина. – М.: Химия, 2000. 480 с.: ил.