Ахал уәлаяты

Ахал уәлаяты (түрікм. -Ahal welaýaty-) — Түрікменстанның оңтүстігіндегі әкімшілік бірлік. Бастапқыда Ашхабад қаласы уәлаяттың әкімшілік орталығы болған, бірақ кейін ол жеке әкімшілік бірлікке келтіріліп, орталығы Әнеу қаласы болды.

Түрікменстан уәлаяты
Ахал уәлаяты
түрікм. -Ahal welaýaty-
Ahal Velayat Hippodrome - Flickr - Kerri-Jo (108).jpg
Әкімшілігі
Ел

 Түрікменстан

Енеді

8 атырап

Әкімш. орт.

Әнеу

Тарихы мен географиясы
Координаттары

38°30′00″ с. е. 59°00′00″ ш. б. / 38.50000° с. е. 59.00000° ш. б. / 38.50000; 59.00000 (G) (O) (Я)Координаттар: 38°30′00″ с. е. 59°00′00″ ш. б. / 38.50000° с. е. 59.00000° ш. б. / 38.50000; 59.00000 (G) (O) (Я)

Құрылған уақыты

14 желтоқсан 1992

Жер аумағы

97 160 км² (2 орын)

Тұрғындары
Тұрғыны

939 700 адам (2005)(4 орын)

Тығыздығы

9,67 адам/км² (5 орын)

Сандық идентификаторлары
ISO 3166-2 коды

TM-A

Телефон коды

+99313

Автомобиль коды

AH

Ахал уәлаяты картада

Commons-logo.svg Ахал уәлаяты Ортаққорда Координаттар: 38°30′00″ с. е. 59°00′00″ ш. б. / 38.50000° с. е. 59.00000° ш. б. / 38.50000; 59.00000 (G) (O) (Я)

ТарихыӨңдеу

Ахал уәлаяты 1992 жылы 14 желтоқсанда бұрынғы Ашхабад облысының аумағында құрылды.

2016 жылдың 29 сәуірінде Түрікменстан Министрлер кабинеті аумағы Тежен атырабына берілген Бабадайхан атырабын жою туралы шешім қабылдады[1].

Алайда 2018 жылдың 5 қаңтарында Түрікменстан Парламентінің қаулысымен Бабадайхан атырабы қалпына келтіріліп, Тежен атырабынан оның құрамына Бабадайхан қаласы; кеңесліктер Ақалтын, Ақуәкіл, Алты Ғарлиев атындағы, Қарауәкіл, Захмет, Тәзел, Хасыл және Арықкөкше; Селеңгі кеңесліктің Көкті, Мамыр және Шілі ауылдары ауыстырылды[2].

Сол қаулымен Түркіменстан парламенті велаят аумағында болған Алтынасыр атырабын жойып, оның аумағын Кака атырабына (Мән және Шәж кеңесліктері), Сарахс атырабына (Балықшылық кеңеслігі), Тежен атырабына (Алтынасыр қаласы, Уаһарман, Құрбантұрлы, Дәулетті және Лұқман кеңеслігі, Ақалтын, Бидайлы және Малдаршылық ауылдары) берді.

Сондай-ақ, Кака қаласының мәртебесі атырап құқығы бар қаладан атыраптағы қалаға өзгертіліп, Баһарлы атырабы Бәһерден деп өзгертілді.

ГеографиясыӨңдеу

Уәлаяттың ауданы 97 160 км². Түрікменстанның орталық бөлігінің оңтүстігінде, Иран мен Ауғанстан шекарасында Көпетдақ тауының етегінде орналасқан.

Ахал уәлаяты 1881 жылы Көктепе шайқасы болған Ахалтеке шұратымен, сондай-ақ Бәһерден үңгіріндегі Көуата жылы жерасты көлімен танымал[3].

ТұрғындарыӨңдеу

Ахал уәлаятының халқы 939 700 адам (2005). 2000 жылы Түрікменстанның жалпы халқының 14 % Ахал уәлаятында тұрды.

Әкімшілік-аумақтық бөлінісӨңдеу

Ахал уәлаятына 8 атырап, 8 қала, 10 кент, 89 кеңеслік және 235 ауыл кіреді (1995 жылдан кейін өзгертілген атаулар жақшада көрсетілген).

8 атырап:

  1. Ақбидай атырабы (бұрынғы Гәуер) — Әнеу қаласы (атыраптағы қала мәртебесі 2008 жылы 3 ақпанда берілді),
  2. Бабадайхан атырабы (бұрынғы Киров) — Бабадайхан қаласы,
  3. Бәһерден атырабы (бұрынғы Баһарлы) — Бәһерден қаласы (атыраптағы қала мәртебесі 2008 жылы 3 ақпанда берілді),
  4. Көктепе атырабы — Көктепе қаласы (атыраптағы қала мәртебесі 2008 жылы 3 ақпанда берілді),
  5. Кака атырабы (бұрынғы Кахка) — Кака қаласы,
  6. Сарахс атырабы (бұрынғы Серахс) — Сарахс қаласы,
  7. Тежен атырабы — Тежен қаласы,
  8. Тежен қаласы (атырап мәртебесі 2008 жылы 3 ақпанда берілді)[4].

ЭкономикасыӨңдеу

Ахал уәлаятының экономикасы агроөнеркәсіптік сипатқа ие. Оның дамуына мемлекет астанасының аймақта орналасуы үлкен әсер етті. Уәлаяттың өңірлік жалпы өнімдегі экономикасының үлесі 23 % асады. 2000 жылы Ахал уәлаятының үлесіне Түрікменстандағы барлық жұмыс орындарының 11%, ауыл шаруашылығы өнімдерінің 23% (құны бойынша) және елдегі жалпы өнеркәсіп өндірісінің 31% тиесілі болды.

Аймақ газ өндіру бойынша республикада көш бастап тұр (43,8%). Оның аумағында бірқатар ірі газ кен орындары бар, мысалы, Оңтүстік Гүтләк.

Ахал уәлаятының егін шаруашылығы бүкіл аймақты батыстан шығысқа қарай созып жатқан Қарақұм арнасымен суарылады. Судың тағы бір көзі – Тежен қаласының оңтүстігіндегі екі үлкен су қоймасы арқылы өтетін уәлаяттың оңтүстік-шығыс бөлігінде ағып жатқан Тежен өзені. Рухабат атырабында жеке егістіктері, жылыжайы, сондай-ақ көкөністер мен жемістерді өңдейтін өндіріс орындары бар «Рухубелент» ірі агроөнеркәсіп кешені құрылған.

Басқа салалар – тоқыма және мақта өңдеу өнеркәсібі, құрылыс индустриясы дамып келеді. Жергілікті шикізаттан сапалы қағаз шығару үшін Жаслық ауылында құны 135 миллион доллар болатын целлюлоза-қағаз комбинаты салынды. Ахалда түкті және боялған мақта-маталарын шығаратын тоқыма фабрикасы салынды. Сондай-ақ басқа да бірқатар өнеркәсіп орындары – Тежендегі мақта мен карбамид зауыттары салынған, келесі кезек Келаттағы цемент зауыты. Абадан мемлекеттік аудандық электр станциясында қуаттылығы 123 МВт болатын Орталық Азиядағы алғашқы газ турбинасы («General Electric» компаниясы шығарған) іске қосылды.

Білім беруӨңдеу

2010 жылғы жағдай бойынша Ахал уәлаятында 241 орта мектеп бар, онда 146 000 оқушы оқиды.

Көрікті жерлеріӨңдеу

  • Уәлаят аумағында парфиялылар мен ұлы селжүктер (Алтынтепе, Ниса, Сарахс) билігі кезіндегі бірқатар тарихи ескерткіштер бар. Бұл ескерткіштерге туристік маршруттар ашық.
  • Душақ ауылынан оңтүстікке қарай 4 км және Ашхабадтан солтүстік-шығысқа қарай 175 км жерде Қаратепе, Намазғатепе, Алтынтепе және Йылғынлытепемен қатар Көпетдақ тау етегінің белдеуіндегі ежелгі егіншілердің ірі елді мекендер жүйесіне кіретін ауданы 26 га йаз мәдениетіне жататын қола дәуірінің археологиялық ескерткіші Ұлықдепе орналасқан.
  • Көпетдақтың етегінде үлкен халықаралық ат спорты кешені бар.

ХәкімдеріӨңдеу

 Аты Лауазымға
тағайындалды
Лауазымнан
босатылды
 Босату себебі
1  Жұмакелді Амансахатов 26.06.1992 02.08.1996  жұмыстағы кемшіліктері үшін
2  Нұрмұхаммед Әшіров 02.08.1996 07.07.1997  жұмыстағы кемшіліктері үшін
3  Какажан Ташлиев 07.07.1997 23.11.2001  жұмыстағы кемшіліктері үшін
4  Қандым Ханныев 23.11.2001 15.11.2002  жұмыстағы кемшіліктері үшін
5  Әнебай Атаева 15.11.2002 30.10.2004  жұмыстағы кемшіліктері үшін
6  Мұрат Атақарриев 30.10.2004 27.09.2005  жұмыстағы кемшіліктері үшін
7  Амантұрды Мұратқұлиев 27.09.2005 25.10.2006  жұмыстағы кемшіліктері үшін, тұтқындалды
8  Құрбанберді Оразмұратов 25.10.2006 12.11.2007  жұмыстағы кемшіліктері үшін
9  Мәметнияз Әуезұлы Нұрмәмедов 12.11.2007 10.07.2009  басқа жұмысқа ауысты
10  Дәнмұрат Мұратбердиев 10.07.2009 17.02.2012  президенттік сайлаудан кейін отставкаға кетті
11  Мәметнияз Әуезұлы Нұрмәмедов 21.02.2012 09.07.2015  жұмыстағы кемшіліктері үшін
12  Аннакелді Оразбердіұлы Жазмұратов 09.07.2015 29.04.2016  лауазымынан төмендетілді
13  Есенмұрат Оразкелдиев 29.04.2016 05.04.2017  басқа жұмысқа ауысты
14  Таңрықұлы Атахаллиев 05.04.2017 17.06.2019  басқа жұмысқа ауысты
15  Сердар Бердімұхамедов 17.06.2019 07.02.2020  басқа жұмысқа ауысты

ДереккөздерӨңдеу

  1. Үкіметтің алаңнан тыс отырысында Ахал уәлаятын дамытудың өзекті мәселелері талқыланды (1 мамыр 2016).(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 2 мамыр 2018.
  2. Түрікменстан парламенті Ахал уәлаятының әкімшілік-аумақтық бөлінісіне өзгерістер енгізді (5 қаңтар 2018).(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 1 мамыр 2018.
  3. Мұрағатталған көшірме. Басты дереккөзінен мұрағатталған 10 маусым 2011.(қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 25 маусым 2010. По пустыням Казахстана и Туркмении
  4. Түрікменстан Халық Мәслихаты Түркіменстанның кейбір қалалары мен елді мекендерінің мәртебесін өзгерту туралы қаулы қабылдады.. Басты дереккөзінен мұрағатталған 7 қаңтар 2009.