Еврейлер

семит халықтарының бірі

Еврей (ивр. יְהוּדִים‎ [йеhудим], идишше ייִדן/אידן [й/идн]), немесе Яһуди, ауызекі атауы жебірей, — бастапқы атауы және көне еврей халықтарынан тарайтын әртүрлі елдерде тұратын халықтардың жалпы этностық атауы. 2018 жылы еврейлердің саны Berman Jewish DataBank мәліметтері бойынша 14,6-17,8 миллион адамды құрады, оның 44,9% Израильде және 39% АҚШ-та тұрады.

Еврейлер
ивр. יְהוּדִים
Western Wall, Jerusalem, (16037897867).jpg
Ең көп таралған аймақтар
 Израиль

6 772 000

 АҚШ

5 425 000-6 814 000

 Франция

478 000

 Канада

380 000

 Ұлыбритания

290 000

 Ресей

190 000

 Аргентина

181 500

 Германия

108 000

 Аустралия

112 500

 Бразилия

85 200

Тілдері

идиш тілі, иврит тілі

Діні

иудаизм

ТіліӨңдеу

Еуропа мен Америкада тұратын еврейлердің көпшілігі индоеуропалық тілдер әулетінің герман тобына жататын идиш тілінде сөйлейді. Израильде еврейлердің көп бөлігі семит әулетіне жататын иврит тілінде сөйлейді. Балкан мен Таяу шығыстағы еврейлердің бір бөлігі роман тобына жататын испаноль (ладино) тілінде сөйлейді.

ДініӨңдеу

Иуда діні еврейлердің этникалық бірлігін айқындайтын ең маңызды белгісі. Иудаизмнен басқа дінге өткендер еврей боп саналмаған.

ТарихыӨңдеу

Ерте заманғы Еврей этносы б.з.б. 2-мыңжылдықта қазіргі Палестина аумағында қалыптасқан. Б.з.б. 1-мыңжылдықта ежелгі еврей мемлекеттері - Израиль патшалығы мен Иудея патшалығы[[]] салтанат құрған. Біріншісін Ассирия (б.з.б. 722 ж.), екіншісін Вавилон мемлекеттері талқандаған соң еврейлер дүние жүзіне бытырап қоныс аудара бастаған. Еврейлердің едәуір бөлігі Таяу Шығыс, Батыс Азия, Солтүстік Африка және Оңтүстік Европа елдерін, оның ішінде ертедегі түркі мемлекеті Хазар қағанатын паналаған. 2-дүниежүзілік соғыс жылдарында герман фашизмінің еврейлерді жаппай қырып-жоюға бағытталған саясаты салдарынан 6 миллион еврей құрбан болды. Соғыстан кейінгі жылдары еуропалық еврейлердің елеулі бөлігі АҚШ-қа, сондай-ақ 1948 ж. БҰҰ-ның Бас Ассамблеясы шешімімен құрылған Израиль мемлекетіне қоныс аударды.

КәсібіӨңдеу

Еврейлердің дәстүрлі кәсібі егіншілік болған. Дәнді дақыл, жүзім, жеміс-жидек еккен. Орта ғасырларда, одан кейін де Еуропаның көптеген елдерінде, оның ішінде Ресейде еврейлердің құқығына, кәсібіне, әсіресе меншік иеленуіне, жер пайдалануына шек қоятын заңдар шығарылды. Бұл жағдай еврейлерді қалаларда оңаша қауымдарға (кагал) бірігіп оқшау орамдарда (гетто) тұруға мәжбүр етті. Онда еврейлер көбінесе саудамен, қолөнермен шұғылданды.

МәдениетіӨңдеу

 
Иерусалимдегі еврейлер

Туыстық жақындық әке жағынан саналғанмен көп уақыт бойы шешесі еврей болғандар ғана еврей ұлтына жатқызылып келген. Еврейлер шоғырланған елді-мекенде Иуда дінінің ғибадатханасы - синагога, салт-жоралғы өткізетін монша (миква) болады.

Ұлттық киімдері: ерлер - дұға оқуға арналған кестелі костюм (талит, талес, арбаканфес), ұзын шапан, кеудеше (лапсердак), әйелдер тұрмысқа шыққан соң парик киеді.

Ұлттық тағамдары: әр алуан дәм қосып, орап пісірген нан (хала), бәліш (гоменташи), тоқаш (маца).

Қасиетті діни кітаптары Таурат пен Талмуд мазмұнына ұқсас ертегі, аңыз әңгімелерді қамтитын ұлттық фольклоры, дәстүрлі әні мен би өнері дамыған.

Қазақстандағы еврейлерӨңдеу

Еврейлердің қазақ даласына келуі 6-ғасырдан басталады. 1870 жылы Верныйда (қазіргі Алматы) еврей қоғамы құрылды. 1884 ж. мамырда синагога пайда болды. 1897 ж. Верныйда 99 еврей, уезде қаламен қосқанда 177, ал 1910 ж. Верныйда 206, Ақтөбеде 35, Ақмолада 154 еврей болған. 1920-30 жылдары Қазақстандағы еврейлер құрылыс бесжылдықтарына келген әрі саяси жер аударылғандар саны есебінен көбейген. 1926 ж. Қазақстанда 3 600, 1939 жылы 19 200 еврей болды.

1970-80 ж. Қазақстандағы еврейлер саны азайған. Олардың көпшілігі Израилға немесе АҚШ, Канада мен Аустралия т.б. елдерге қоныс аударған. 2009 ж. санақ бойынша Қазақстандағы еврейлердің саны 3 мыңның үстінде болды.[1]

Тағы қараңызӨңдеу

ӘдебиеттерӨңдеу

  • Еврейлер // Ресей халықтары. Мәдениет және дін атласы — Мәскеу: Дизайн. Информация. Картография, 2010. — Б. 320. — ISBN 978-5-287-00718-8.
  • Немировский А. А. У истоков древнееврейского этногенеза. Ветхозаветное предание о патриархах и этнополитическая история Ближнего Востока. — М., 2001. — 268 c. — ISBN 5-85941-087-5
  • Гительман Ц. Беспокойный век: Евреи России и Советского Союза с 1881 ж. до наших дней. М.: — Новое литературное обозрение, 2008. — 512 с. — ISBN 978-5-86793-576-4
  • Н. И. Рутберг, И. Н. Пидевич. Евреи и еврейский вопрос в литературе советского периода. Хронологически-тематический указатель литературы, М.: Грант, 2000. — 598 с. — ISBN 5-89135-135-8
  • Евреи в России: История и культура. Сборник научных трудов — ред. Д. А. Эльяшевич. СПб, Издание Петербургский еврейский университет, 1998. — 394 с. — ISBN 5-88976-004-1

ДереккөздерӨңдеу

  1. Қазақстан халқы. Энциклопедия. /Бас.ред. Ж.Н.Тойбаева./Құраст.Ғ.Жандыбаев., Г.Егеубаева.- Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2016. 172-бет ISBN 978-601-7472-88-7

СілтемеӨңдеу

Ортаққорда бұған қатысты медиа санаты бар: Jews