Криптон (ежелгі грек. κρυπτός; латын. kryptos – "жасырын"; Kr) — элементтердің периодтық жүйесінің VІІІ тобындағы хим. элемент; инертті газ, ат. н. 36, ат. м. 83,3. Тұрақты 6 изотопы (78 – 86), жасанды жолмен алынған 18 радиоактивті изотопы бар. К-ды 1898 ж. ағылш. химиктері У.Рамзай мен М.Траверс сұйық ауаны буландырғаннан қалған бөлігінен тапқан. К. түссіз, иіссіз газ, балқу t –157,1C, қайнау t –153,2C. Молекуласы бір атомнан тұрады. К. табиғатта атмосферада (салмақ бойынша 0,0003%) кездеседі.

36 БромКриптонРубидий
Ar

Kr

Xe
СутегіГелийЛитийБериллийБор (элемент)КөміртекАзотОттекФторНеонНатрийМагнийАлюминийКремнийФосфорКүкіртХлорАргонКалийКальцийСкандийТитан (элемент)ВанадийХромМарганецТемірКобальтНикельМысМырышГаллийГерманийКүшәнСеленБромКриптонРубидийСтронцийИттрийЦирконийНиобийМолибденТехнецийРутенийРодийПалладийКүмісКадмийИндийҚалайыСүрмеТеллурИодКсенонЦезийБарийЛантанЦерийПразеодимНеодимПрометийСамарийЕуропийГадолинийТербийДиспрозийГольмийЭрбийТулийИттербийЛютецийГафнийТантал (элемент)ВольфрамРенийОсмийИридийПлатинаАлтынСынапТаллийҚорғасынВисмутПолонийАстатРадонФранцийРадийАктинийТорийПротактинийУранНептунийПлутонийАмерицийКюрийБерклийКалифорнийЭйнштейнийФермийМенделевийНобелийЛоуренсийРезерфордийДубнийСиборгийБорийХассийМейтнерийДармштадтийРентгенийКоперницийНихонийФлеровийМосковийЛиверморийТеннессинОганесонПериодическая система элементов
36Kr
Cubic-face-centered.svg
Electron shell 036 Krypton.svg
Жай заттың сыртқы бейнесі
Инертті газ түсі, дәмі мен иісі жоқ
Krypton discharge tube.jpg
Атом қасиеті
Атауы, символ, нөмірі

Криптон / Krypton (Kr), 36

Топ типі

Химиялық элемент

Топ, период, блок

36, период 4, p-блок

Атомдық масса
(молярлық масса)

83,798(2)[1] м. а. б. (г/моль)

Электрондық конфигурация

[Ar] 3d10 4s2 4p6

Атом радиусы

198 пм; 88[2] пм

Химиялық қасиеттері
Ковалентті радиус

109 пм[3]; 116[2] пм

Ион радиусы

169[2] пм

Электртерістілігі

3,0 (Полинг шкаласы)

Тотығу дәрежелері

0, +2 (фтормен)

Иондалу энергиясы
(бірінші электрон)

1350,0 (13,99) кДж/моль (эВ)

Жай заттың термодинамикалық қасиеттері
Тығыздық (қ.ж.)

(сұйық, -153 °C кезінде) 2,155 г/см3< / sup>, қалыпты және стандартты шарттар кезінде 0,003749 г/см³

Балқу температурасы

115,78 К (−157,37 °C)

Қайнау температурасы

119,93 К (−153,415 °C)

Балқу жылуы

1,6 кДж/моль

Булану жылуы

9,05 кДж/моль

Молярлық жылусыйымдылық

20,79 Дж/(K·моль)

Молярлық көлем

22,4×103 см³/моль

Жай заттың кристаллдық торы
Тор құрылымы

5,638

Дебай температурасы

72 K

Басқа да қасиеттері
Жылуөткізгіштік

(300 K) 0,0095 Вт/(м·К)

Криптон

Сыртқы электрондық қабатының 8 электроны тұрақты болғандықтан хим. реакцияға өте баяу түседі. К. молекулааралық күштер әсерінен қосылыстар түзеді. К. газ ажыратқыш түтіктерде, лазерлерде, криптонды шамдарда, т.б. қолданылады.

Табиғатта кездесуіӨңдеу

Атмосфералық ауаның құрамы көлемі бойынша 1,14⋅10-4%, атмосферадағы жалпы қоры 5,3⋅1012м³. 1 м³ ауада шамамен 1 см³ криптон бар.

Ауадан криптон алу энергияны қажет ететін процесс. Сұйытылған ауаны ректификациялау арқылы криптонның бірлік көлемін алу үшін миллионнан астам ауа көлемін өңдеу қажет.

Жердің литосферасында криптонның тұрақты изотоптары (тұрақсыз нуклидтердің ыдырау тізбегі арқылы) ұзақ өмір сүретін радиоактивті элементтердің (торий, уран) өздігінен ядролық ыдырауы кезінде түзіледі, бұл процесс атмосфераны осы газбен байытады. Құрамында уран бар минералдардың газдарының құрамында 2,5-3,0% криптон (салмағы бойынша).

Әлемнің қалған бөлігінде криптон литий, галлий және скандиймен салыстыруға болатын жоғары пропорцияда кездеседі. Әлемдегі криптонның сутегіге қатынасы негізінен тұрақты. Бұдан жұлдыз аралық материя криптонға бай деген қорытынды жасауға болады. Криптон ақ ергежейлі RE 0503-289 да табылған. Өлшенген мөлшер күннен 450 есе көп болды, бірақ криптонның мұндай көп болуының себебі әлі белгісіз.

 
Сэр Уиллиам Рамсэй, криптонды ашушы


  1. Үлгі:AtWt2013
  2. a b c Size of krypton in several environments  (ағыл.). www.webelements.com. Тексерілді, 6 тамыз 2009.
  3. Дереккөз алу қатесі: Жарамсыз <ref> тегі; no text was provided for refs named ХЭ