Дәстүрлі киім киген мордва шаруасы, Симбирск губерниясы, XIX ғасырдың ІІ-жартысы.

МордваларРесейдің Мордовия Республикасында тұратын ұлт. Оған қоса Ресей Федерациясының Куйбышев, Пенза, Орынбор, Ульяновск облыстарында Башқұртстанда, Татарстанда, Сібірде, Орталық Азия мен Кавказда тұрады. Халық саны шамамен 1,191 млн. Эрзя және мокша аталатын екі этникалық топтан тұрады. Мордвалар еуропа үлкен нәсілдің көшпелі түріне жатады. Мокшаларда кейбір моңғолоидтық белгілер байқалады. Мордва тілі көптеген диалектілерге бөлінеді. Мордваларда орыс тілінің ықпалы басым. Жазуы кириллица негізінде. Христиан дінінің православие тармағын ұстанады. Мордвалар фин-угор тайпаларынан шығып, Еділ мен Ока өзендері аралығында тұрған.

Негізгі кәсібі – егіншілік (күздік арпа, бидай, тары). Мал шаруашылығы да жақсы дамыған (сиыр, қой, ешкі). Мордвалар омарташылық кәсібімен де айналысады. Тұрғын үйлері бөренелерден салынып, екі бөлмеден тұрады. Әйелдердің дәстүрлі киімдері: кестеленген, мол әшекей тағылған кеудеше. Бас киімдері қалың матадан жасалған тақия немесе орамал, жамылғы. Ең салтанатты, халық көп жиналатын мейрамдары күзде өткізіледі (Вель-ава).[1]

Қоныстануы, саныӨңдеу

Мордвалардың (мокшалар мен эрзяндар) XVI ғасырдың аяғындағы жалпы саны 150 мың, 1719 жылы - 107 мың, 1764 жылы болған III ревизияға сәйкес - 221,1 мың, 1781 жылғы IV ревизияға сәйкес - 279,9 мың, 1796 жылғы V ревизияға сәйкес - 345,5 мың, 1835 жылғы VIII ревизияға сәйкес - 480 мың, ал 1858 жылғы X ревизияға сәйкес 660-680 мың адам шамасында болды. 1897 жылғы Ресей империясынжа жүргізілген халық санағының нәтижесінде мордвалық диалекттерде сөйлейтін 1023,8 мың адам тіркелген. XX ғасырдың басына қарай Рязан, Воронеж, Тамбов, Пенза, Нижегород, Симбирск, Қазан, Самара, Саратов, Орынбор, Уфа, Томбы, Ақмола, Енисей, Торғай губернияларында мекендеген. 1917 жылы мокшандар мен эрзяндардың жалпы саны 1200 мыңға жетті. 1926 жылғы Пенза, Ульяновск, Нижегород губернияларындағы (кейін Мордва автономиясының құрамына енді) санақ бойынша 237 мың мокшан және 297 мың эрзян тіркелген.

Мордва халқының (мокшандар мен эрзяндар) РКФСР-ның өлкелері бойынша қоныстануы (1926 жыл)[2].

Өлке атауы Мокшандар мен эрзяндардың жалпы саны Өлкедегі үлесі
Пенза губерниясы 376 983 17,1 %
Самара губерниясы 251 374 10,4 %
Ульянов губерниясы 178 988 12,9 %
Саратов губерниясы 154 874 5,3 %
Сібір өлкесі 107 794 1,2 %
Солтүстік-Кавказ өлкесі 88 535 0,3 %
Орал облысы (РКФСР) 88 484 0,3 %
Нижегород губерниясы 84 920 3,1 %
[[Башқұрт АКСР 49 813 1,9 %
Татар АКСР 35 084 1,4 %
Қазақ АКСР 27 244 0,4 %
Чуваш АКСР 23 958 2,7 %
Орынбор губерниясы 23 602 3,1 %

Мордва халқының жалпыресейлік құрылтайыӨңдеу

1992 жылдан бастап мордва халқының жалпыресейлік құрылтайлары өткізілуде. Құрылтай белгіленген жарғыға сәйкес Мордва Республикасы мен Ресей Федерациясының басқа аумақтарында тұрып жатқан мокхан және эрзяндардың жоғарғы өкілдік жиналысы болып саналады. Тұңғыш құрылтай 1992 жылдың 14-15 наурызында "Масторава" және "Вайгель" қауымдастықтарының бастамасымен өтті. Бірінші құрылтай кезінде 10 маңызды құжат қабылданды (мокшандар мен эрзяндардың статусы, халықаралық саяси ұйымдарға қатысуы туралы және т.б.).

ДереккөздерӨңдеу

  1. «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев — Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, XI том 27 бет.
  2. Демоскоп Weekly. Всесоюзная перепись населения 1926 года. Национальный состав населения по регионам РСФСР