Жүгері (лат. Zea mays) — астық тұқымдасына жататын бір жылдық дақылдардың бірі.

Жүгері
Zea mays - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-283.jpg
Ғылыми топтастыруы
Дүниесі: Өсімдіктер
(unranked) Дара жарнақтылар
(unranked) Commelinids
Сабы: Poales
Тұқымдасы: Poaceae
Кіші тұқымдасы: Panicoideae
Тайпасы: Andropogoneae
Тегі: Zea
Түрі: Z. mays
Екі-есімді атауы
Zea mays
L.

Еуропалықтар Оңтүстік Американы ашқан кезде «маис» деп аталатын, осы күнгі жүгері дақылдарын кездестірген. Оның алғашқы өкілін Еуропаға Христофор Колумб әкелген. Бұл данасын Х.Колумб испан короліне сыйға тартады. Ал біздің жүгерінің алғаш орныққан жері Молдавия болған. Дала ауылына кең таралуына оның мол өнім, көк балаусаны аса көп беруі де себепші болды. Бір жылдық астық тұқымдас жылылықты сүйетін өсімдік. Дара жынысты, бір үйлі өсімдік. Жүгері 12-140 С-та қаулап өседі. Аталық гүлшоғыры – собық. Тамыр жүйесі – шашақ, қосалқы тамырлары болады. В,Е дәрімендері, техникалық май, линолеум, желім, жасанды жібек алынады. Азот, фосфор тыңайтқыштары қажет. [1]

Әлемдегі өндірісӨңдеу

Әлем бойынша жүгері өнімі (мың тонна)
1965 226 544
1970 265 831
1975 341 661
1980 396 623
1985 485 527
1990 483 343
1995 517 329
2000 592 039
2005 714 191
2010 851 680
2015 1 052 097
2016 1 100 226
2017 1 134 747
2018 1 147 689
Ең көп жүгері өндіретін елдер (мың тонна)
Ел 2014 2016 2018
  АҚШ 361091 384778 392451
  Қытай 215646 231674 257174
  Бразилия 79882 64143 82288
  Аргентина 33087 39793 43462
  Украина 28497 28075 35801
  Индонезия 19008 20370 30254
  Үндістан 24170 26260 27820
  Мексика 23273 28251 27170
  Румыния 11989 10746 18664
  Канада 11487 12349 13885
 
Мәдени өсіру үшін сұрыпталатын экзотикалық жүгері түрлері

Басқа да астық тұқымдастар секілді піскен жүгері дәні өте қоректі келеді, оның құрамында: көмірсу, ақуыз, май, калий, фосфор, магний, кальций т. б. минералдық тұздар, витаминдер бар. Азықтық жүгері дәнінен ұн, әртүрлі жарма, ал жүгері жармасынан — жүгері үлпілдегі, үлпек дән және қытырлауық «таяқша» алынады. Жүгері үлпілдегі , үлпек дәні және қытырлауық «таяқша » — қосымша баптаулы қажет етпейтін дәмді тағам. Организмге жақсы сіңеді. Оны үш мезгілгі аста: шай, суп, қуырылған нан қосылған сорпа, компот, шырын, кисель, простокваша, айранмен т.б. жеуге болады. Ол әсіресе балаларға пайдалы (ыстық сүтке қосып береді). Қант себілген жүгері үлпілдегі мен тәтті қытырлауық «таяқшаны» ет-женді және тез толатын адамдарға, сондай-ақ қант диабетімен ауыратындарға жеуге болмайды. Жүгері үлпілдегін, «таяқшаны» үлпек дәнді құрғақ жерде сақтаған жөн. Егер үлпілдек жұмсаңқырап кетсе оны духовкаға салып келтіреді. Дымқыл тартқан үлпілдек тез көгеріп, жеуге жарамайды.

 
Variegated maize ears
 
Zea mays 'Ottofile giallo Tortonese'
 
Лихтенштейндегі жүгері алаңы

Жүгері үлпілдегінен жасалған шелпек.Өңдеу

Жұмыртқаның ағын бөлек алып, әбден көпіргенше шайқайды, содан кейін 3/4 стақан қантқа жартылай ванилин ұнтағын қосып, жұмыртқа ағына жайлап себелей отырып араластырады. Бұған 2 стақан үлпілдек, жуылып, кептірілген жарты стақан мейіз қосып, осылайша әзір болған қамырлы жақсылап май жағылған ыстық қаңылтыр табаға салып, онша қызбаған духовкаға 30—40 минут қойып, қызыл-күрең тартқанша пісіреді. Әзір болғанда, оны қалақпен алып, тәрелкеге салады. Оңтүстік аудандардың көпшілік жерінде жүгері ұны мен жармасынан ұлттық тағам әзірленеді. Молдавия мен Кавказда жүгері ұнынан не оның майда жармасынан мамалық деген дәмді тағам жасайды. Ол үшін жүгері ұнын не жары асын суға қайнатып, әзір болған қою ботқаға сүт қосып жейді. Пісірілген ботқаны қалыңдығын 5—6 ем етіп орамалап, суытыл, кептіргеннен кейін нан орнына үзіп жейді. Жүгері жармасының ботқасы. Қайнаған суға не сүтке жарма сеуіп, отты жайлап жарып, үнемі араластыра отырып 20—25 минут қайнатады. Дастарқанға қояр алдында сары май қосады. 1 стақан жармаға 2 стақан су не сүт, жарты шай қасық тұз, әркім қалағанынша сары май мен қант қосады. Жүгерінің сүттеніп-балауызданып піскен собығын үй асханасында тәттіленген шағында жинап пайдаланады. Жүгерінің собығын тұзды суға қайнатып (1 —1,5 сағат пісіреді), піскен собықты ыстықтай дастарқанға қояр алдында, оған сары май жағады.

Май қосылып консервіленген жүгері.Өңдеу

Жүгеріні (тұтас дәнімен консервіленген) табаға не кастрөлге салып, қайнауына жеткізеді. Дастарқанға қояр алдында жүгеріні кепсермен сүзіп алып, май жағады. 1 банка консервіге 2 ас қасық сары май қажет. Қантты жүгеріден жасалған суп-пюре. Бір банкадағы (350 г) жүгеріні кепсермен сүзіл. суын ағызады да, дәнін ет тартқыштан өткізіп, кастрөлге салып, үш стақан су құяды. Жүгері пюресі бар кастрөлді отқа қайнағанша қояды. Осыдан кейін 2 ас қасық бидай ұнына 2 ас қасық сары май, ыстық сүт (2—3 стақан — дәмі татығанша) қосып, қайнауына жеткізеді де, бұған алдында әзірленген жүгері пюресін араластырып, 15—20 минут пісіреді. Дайын қоспаны електен езгілеп өткізіп, ысытып, тұздап (дәмі татығанша), 2 ас қасық сары май қосады. Супты дастарқанға қоярда қуырылған нан не жүгері үлпілдегін салады.[2]

ДереккөздерӨңдеу

  1. Қазақ тілі терминдер сөздігі I том
  2. Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9