Германия Демократиялық Республикасы

(ГДР бетінен бағытталды)

Германия Демократиялық Республикасы (ГДР) (нем. Deutsche Demokratische Republik; батыс елдерінде көбіне Шығыс Германия нем. Ostdeutschland) — Орталық Еуропада 1949 жылдың 7 қазанынан 1990 жылдың 3 қазанына дейін болған қазіргі Германияның шығысында орналасатын мемлекет.

Германия Демократиялық Республикасы
(ГДР)

нем. Deutsche Demokratische Republik
(DDR)

КСРО сателлиті
Flag of the Soviet Union.svg
7 қазан 1949 — 3 қазан 1990


Flag of Germany.svg
Flag of the German Democratic Republic.svg State arms of German Democratic Republic.svg
Байрағы Елтаңбасы
Ұраны
«Барлық елдердің пролетарлары, бірігіңдер!»
нем. Proletarier aller Länder, vereinigt Euch!
Әнұраны
«Қирандылардан қайта туылған»
нем. «Auferstanden aus Ruinen»
East Germany 1956-1990.svg
Астанасы Шығыс Берлин
Ірі қалалары Шығыс Берлин, Лейпциг, Дрезден
Тіл(дер)і Неміс

Серб (Бецирк Дрезден мен Бецирк Коттбус региондарында)

Діні атеизм
Ақша бірлігі ГДР маркасы
Билеуші партия Германия социалистік бірлік партиясы
Аумағы 108 333
Халқы 16 675 000
Басқару формасы Федеративті Марксист-Ленинист бірпартиялы социалистік республика
(1949-1952)
Унитарлы Марксист-Ленинист бірпартиялы социалистік республика
(1952-1989)
Унитарлы парламенттік республика
(1949-1952)
Президент
 - 1949—1960 Вильгельм Пик
Мемлекеттік кеңестің төрағасы
 - 1960—1973 Валтер Улбрихт
 - 1973—1976 Вилли Штоф
 - 1976—1989 Эрих Хонеккер
 - 1989 Эгон Кренц
 - 1989—1990 Манфред Герлах
Халық палатасының төрағасы
 - 1990 Сабина Бергман-Пол
Интернет-домен .dd
Телефон коды 37

ГДР 1949 жылы 7 қазанда Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталған соң 4 жылдан кейін Шығыс Германия жерінде бұрынғы Германияның кеңестік басқын аймағы орнында құрылды.

1990 жылы Берлин қабырғасы жойылып, ГДР Батыс Германиямен қосылады да, ГФР мемлекетін құрады.

Кеңес Одағынан социалистік саяси режимді қабылдаған ГДР қырғи қабақ соғысы тарихында социалистік лагердің жетекші елдерінің бірі болды. Көбінесе коммунисттік мемлекет деп аталынғанымен, өзі-өзін социалисттік және "жұмысшылардың мемлекеті" деп атайды.

ТарихыӨңдеу

Толық мақаласы: Германия тарихы

Кеңестік оккупациялық аймақ (1945-1948)Өңдеу

 
Ерте 1946-жылғы Германия картасы. Одер-Нейсе шекарасынан шығыс орналасқан, Польша мен КСРО басқарған жері ақпен боялған, батыста орналасқан ақ түсті территория - француз Саар протектораты. Астанасы, Берлин қаласын төрт жақтан басқаратын.

1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Германия аумағында төрт басқын аймағы құрылды. 1945 жылы 4 шілдеде Мекленбург-Алдыңғы Померания, Саксония және Тюрингияда жер әкімшіліктері құрылды. 1945 жылы 27 шілдеде министрліктің қызметін атқаратын орталық әкімшіліктер құрылды. 1947 жылы 11 маусымда Германияның экономикалық комиссиясы құрылып, оның құрамына орталық әкімшіліктердің төрағалары кірді, ал оның төрағасы болып 1948 жылы социалист Генрих Рау тағайындалды. Орталық әкімшіліктердің төрағалары мен Германия Экономикалық комиссиясының төрағасын Кеңес әскери әкімшілігі (КӘӘ) тағайындады.

1946 жылы 20 қазанда ландтагқа сайлау өтіп, онда ГСБП көпшіліктің дауысына ие болды. 1946 жылы 20 желтоқсанда — Тюрингия конституциясы, 1947 жылы 10 қаңтарда — Саксония-Анхалт конституциясы, 1947 жылы 6 ақпанда — Бранденбург конституциясы, 1947 жылы 28 ақпанда — Саксония конституциясы, 1947 жылы 16 қаңтарда — Мекленбург-Алдыңғы Померания конституциясы қабылданды. Ландтагтар жерлердің заң шығарушы органдары, крейстагтар мен қауымдық өкілдіктер жер премьер-министрлері мен жер министрлерінен тұратын жер үкіметтері атқарушы органдарға, жергілікті өзін-өзі басқарудың өкілді органдары, крейсраттар (ландраттар және аудан кеңесшілерден тұратын) және қауымдық кеңестерге (құрамында бургомистрлер мен қауымдық кеңесшілер) - атқарушы органдар болды және жоғарғы жер соттары, жер соттары және телімдік соттар, прокуратура органдары - жерлердің бас прокурорлары және жер соттарының прокурорлары сот органдары болып қалды. Сонымен бірге кеңестік аймақтың жерлері валюта шығармады (жерлердің эмиссиялық банктері Одақтас әскери қолбасшылықтың маркасын шығарды) және өздерінің қарулы күштері болмады.

1948 жылдың тамыз айына дейін Кеңес әскери әкімшілігі нацисыздандыру жүргізді, ҰСНЖП атқарымпаздары басшылықтан алынып, түрмелерде ішінара оқшауланды. Нацисыздандыру желеуімен КСРО, КӘӘ ықтимал қарсыластарынан немесе олар енгізіп жатқан жаңа биліктен «тазалау» жүргізілді, оның ішіне ХДО, ГЛДП, ГҰДП көптеген жетекшілері мен жақтастары, сондай-ақ кейбір қоғам және діни ұйымдар кірді. «Тазартулар» сонымен қатар 1946 жылы сәуірде социал-демократтармен тепе-тең негізде құрылған ГСБП коммунистердің басымдық үшін күресімен қатар жүрді. «Жұмысшы табының партиясынан шыққан мыңдаған қарапайым мүшелерді есептемегенде, 2600 атқарымпазы мен белсенді мүшелері қызметтерінен қуылды, Батысқа қашуға мәжбүр болды, тұтқындалды немесе КСРО жер аударылды, нәтижесінде ГСБП сталиндік үлгідегі партияға айналды.

1948 жылғы 20 маусымда одақтастар өздерінің басқын аймақтарында (британдық, американдық және француздық) ақша реформасын жүргізгеннен кейін, 1948 жылғы 23 маусымда кеңестік басқын билігі өздерінің шығыс аймақта ақша реформасын жүргізді — ескі рейхсмарктары жаңаға – кеңестік басқын аймағының неміс маркалары (1949 жылдан бастап – Германия Демократиялық Республикасының маркасы) аталған кеңес үкіметінің мөртаңбасы бар сол рейхсмарктарына айырбасталды. 1:1 мөлшерлемесі бойынша бір адамға ең көбі 70 ескі рейхсмарк айырбасталды, ал артық соманы 10:1 мөлшерлемесі бойынша айырбастауға рұқсат етілді, бірақ оның иесі шығу тегінің заңдылығын дәлелдей алған жағдайда ғана. оның ақшасынан. Жеңіске жеткен елдердің экономикалық идеологиялары түбегейлі алшақтап, кеңестік басқын билігі шекараларды жауып, сол арқылы кеңестік басқын аймағының ішінде жатқан Батыс Берлинді толығымен жауып тастады, осылайша бірінші Берлин дағдарысы (1948 жылы 21 маусым — 1949 жылы 11 мамыр) басталды.

1948 жылы 20 шілдеде Германия эмиссиялық банкі құрылып, Шығыс жерлері неміс маркасының шығарылымы басталды. Сөйтіп, Кеңес Одағының жаулап алған бес жері арасында экономикалық одақ құрылды.

Шығыс Германия мемлекетінің құрылуы (1948-1952)Өңдеу

 
ГДР басшылары: Президент Вильгельм Пик (сол жақта) және Премьер-министр Отто Гротеволь (оң жақта)

Ялта конференциясында жеңілген Нацистік Германияның бөлінуі шешілді. Одер-Нейсе шекарасы бойынша Батыс Германия мен Шығыс Германия мемлекеттерінің құрылуы шешілді. Германия социалистік бірлік партиясы (ГСБП) социалистік демократиялық (ГСДП) пен коммунистік партияларының (ГКП) қосылғанынан құрылды және Шығыс Германияның содан бері Шығыс Германияны жойылуына дейін басқарып тұрады. Нацистік әкімшілігінен бұрын бұл екі партия өздерінің арасындағы қастастығы үшін танымал болатын. Олардың бірге қосылуы халыққа коммунизм және бірлікті білдіру мақсатымен болды. Екі қарсыластың бірге қосылуын КСРО жасаған қысымымен түсіндіруге болады. Бұл КСРО-ның шетелдік политикасына жасаған өзгерістердің бар екенін көрсетеді және дәлелдейді.

1949 жылы КСРО ГДР басқаруды тоқтатып, билікті ГСБП-ға береді. Сол кезде Вильгельм Пик ГДР Президенті атағын алып, өліміне дейін ГДР басы болады. Вильгельм Президент болғанымен, басқарудың көбісін ГСБП Генералды Хатшысы Вальтер Убрихт орындайтын. [1]

Ұлттық дербестілігіӨңдеу

Шығыс Германия құрылғанынан кейін оның халқына өзінің ұлттық дербестілігін құру керек болды. Географиялық және хронологиялық жақтан Пруссияға жақын болғанымен. Олар Пруссия аристократиясынан қалған мұраның барлығын да жойды, соның ішінде: помещик-юнкерлердің үйлері жойылды, Берлин патша сарайы жоқ қылынды және де ІІ Фридрихтің ескерткіші бұзылды. ГДР үкіметі оның ұлттық дербестілігі Германияның прогрессивті тарихына байланыстырылып жасаланынады деп шешеді, соның ішінде Томас Мюнцлердің Германиядағы шаруалар соғысындағы үлесіне көп назар аударылатын.

Германияның қайта қосылуыӨңдеу

1989 жылдың мамырында ГДР-да болған жалған сайлауларға қарсылық білдірген немістер заңсыз жолмен елден шығуды бастайды. Осыған әсер еткен тағы бір себеп – 1989 жылдың 2 мамырында Мажар Халық Республикасы (орыс.) (қазіргі Мажарстан) мен Аустрия шекарасын жауып тұрған электрлік қоршаудың жойылуы болатын. ГДР-ден Мажарстанға өту заңсыз болғандықтан, көбісі Чехословакия арқылы Мажарстанға өтіп, содан кейін Аустриядан ГФР-ге және ары қарай да жер аударатын.[2] Санақтарға сүйенсек, шілде айына қарай 25,000 шығыс Германия немістері елдің сыртына қоныс аударып қойған;[3] олардың көбісі Аустрияға барудың тәуекеліне бармай-ақ қойып, Мажарстанда қала берген.

Ақыр-аяғында Мажар-Аустрия қоршауының ашылуы көптеген оқиғаларға әкеп соғады, соның ішінде тарихшылар ГДР мен Шығыс блоктың ыдырауын да қосады. Негізі, қоршаудың алып тастау идеясы ең бірінші рет Еуропалық пикникте ұсынылған. Оның авторы – Аустрияның сол кездегі кронпринці Отто фон Габсбург (орыс.) және оны қолдаған Мажарстанның сол кездегі Премьері Микош Немет (орыс.) болатын.

Келесі маңызды оқиға 1989 жылдың 10 қыркүйегінде Мажар Сыртқы істер министрі Дьюла Хорн (орыс.) жариялағаны болатын. Ол Мажарстаннан Аустрияға көшуге тыйымның салынуын тоқтатқан. Содан кейін, екі күннің ішінде 22,000 неміс Аустрияға қоныс аударған. Кейінгі айларда ГДР-да қалған немістер үкіметке қарсы протесттер өткізетін және сол жерде он мыңнан бастап отыз мыңға дейін адам жиналатын. Протесттердің көлемін көрген Эрих Хонекер қызметін доғарып, оның орнына басқа коммунист Эгон Крэнц партияның басшысы орнын алады. Чехословакияның шекараларды ресми түрде ашқанын білген ГДР үкіметі басқа амал көрмегендігінен шығыс пен батыс Германия арасындағы шекараны жарым-жартылай ашуды шешеді. Дәл солай, 30 жылдың ішінде бірінші рет ГДР немістері ГФР ішіне емін-еркін кіре алатын. Бір ай өткеннен кейін, Крэнц қызметін тоқтатады да, ГСБП демократизациялануды бастайды.

Шығыс Германияның соңғы сайлаулары 1990 жылының наурызында өткен. Сол сайлауда Германияның қайта қосылуын қолдайтындығынан жеңген Германияның Христиандық-Демократиялық одағы (орыс.) болатын. Көп ұзамай екі неміс мемлекеттері мен олардың ниеттестері бірнеше келіссөз өткізіп, Германияның қайта қосылуы шешіледі. Фолькскаммердегі дауыс беру кезінде Шығыс Германияның ГФР құрамына кіргізілуі шешіледі.

Бундестаг пен Фолькскаммер келісім шартқа дауыс береді де, Германия қайта қосылуы ресми түрде басталады.

Шығыс Германияның өмір сүру жағдайы нашарлығы мен экономикалық тұрақсыздығы оның халқына қатты әсер ететін және ГДРдің ГФР құрамына кіруіне 32 жыл болғанымен, олардың ерекшеліктері әлі де байқалынады да, талқыланады.

СаясатыӨңдеу

 
ГДР пошта маркасы, 1966

1955 жылы ГДР Варшава келісім ұйымының мүшесі болып кетеді.

1974 жылы ГДР конституциясында "социалистік немістер халқы" деген түсінік жазылды. Ол ГФР-дегі және Нацистік Германиядағы "капиталистік немістер халқынан" алыстау мақсатымен жасалған. Сол жерде ГДРдің әрбір тұрғынында өзінің құқығы мен бостандығының болғаны айтылады.

Мемлекеттік құрылысыӨңдеу

Жерлер Палатасы (нем. Länderkammer) Заң шығарушы органдар рөлін атқарады. Ландтагтармен (1952—1990 жж. ыдыраған) сайланатын. Халық Палатасын халық сайлайтын. Мемлекет басшысы - Президент және ол Жерлер мен Халық Палаталарымен (4 жылға, 1968 жылдан бастап 5 жылға) сайланады. Мемлекеттің атқарушы органы - Үкімет (Regierung der Republik), соның құрамына Премьер Министр және басқа да министрлер кіреді.

ХалқыӨңдеу

Шығыс Германия халқы өзінің тарихы барысында 3 миллион адамға азаяды, 1948 жылы 19,000,000 болып, 1990 жылы 16,000,000 адам болып өзгереді. Сол 19,000,000 халықтың төрт миллионына жуығы елдерінен қуғаланып (депортация), Польшада және Кеңес Одағында тұруға мәжбүр болады. Шығыс Германияның халқының солай өзгеруі көршілес Польшадан қатты ерекшеленеді; Польшада адам саны басында 21 миллион болса (ГДР-ден қатты көп емес), соңында 38 миллион (ГДР екі еседен де көп) болып кетеді. Осының басты себептерінің бірі – эмиграция. ГДР халқының ширегіне жуығы елден эмиграциялаған. Мемлекеттердің қосылғанынан да кейін Шығыс Германияның туу көрсеткіштері көбінесе төменірек саналады.

СтатистикасыӨңдеу

Шығыс Германия немістері ғана емес, Батыс Германия немістері, бұрыңғы шығыс территориялардан және Чехословакиядан шыққан босқындар, ЭӨКС елдерінің иммигранттары және гастарбайтерлер ГДР халқы қылып саналған.

Жыл Жалпы

халық саны

Туу Өлім Халық

санының табиғи өсуі

Миграция

сальдосы

Туу

көрсеткіші,

Өлім

көрсеткіші,

Табиғи

өсуі,

Миграция

сальдосы,

1950 18 388 172 303 866 219 582 84 284 -122 328 16,53 11,94 4,58 -6,65
1951 18 350 128 310 772 208 800 101 972 -151 989 16,94 11,38 5,56 -8,28
1952 18 300 111 306 004 221 676 84 328 -272 317 16,72 12,11 4,61 -14,88
1953 18 112 122 298 933 212 627 86 306 -196 881 16,50 11,74 4,77 -10,87
1954 18 001 547 293 715 219 832 73 883 -243 198 16,32 12,21 4,10 -13,51
1955 17 832 232 293 280 214 066 79 214 -307 868 16,45 12,00 4,44 -17,26
1956 17 603 578 281 282 212 698 68 584 -261 492 15,98 12,08 3,90 -14,85
1957 17 410 670 273 327 225 179 48 148 -147 111 15,70 12,93 2,77 -8,45
1958 17 311 707 271 405 221 113 50 292 -76 097 15,68 12,77 2,91 -4,40
1959 17 285 902 291 980 229 898 62 082 -159 496 16,89 13,30 3,59 -9,23
1960 17 188 488 292 985 233 759 59 226 -168 408 17,05 13,60 3,45 -9,80
1961 17 079 306 300 818 222 739 78 079 -21 518 17,61 13,04 4,57 -1,26
1962 17 135 867 297 982 233 995 63 987 -18 771 17,39 13,66 3,73 -1,10
1963 17 181 083 301 472 222 001 79 471 -256 923 17,55 12,92 4,63 -14,95
1964 17 003 631 291 867 226 191 65 676 -29 590 17,16 13,30 3,86 -1,74
1965 17 039 717 281 058 230 254 50 804 -19 141 16,49 13,51 2,98 -1,12
1966 17 071 380 267 958 225 663 42 295 -23 791 15,70 13,22 2,48 -1,39
1967 17 089 884 252 817 227 068 25 749 -28 397 14,79 13,29 1,51 -1,66
1968 17 087 236 245 143 242 473 2670 -15 402 14,35 14,19 0,16 -0,90
1969 17 074 504 238 910 243 732 -4822 -1364 13,99 14,27 -0,28 -0,08
1970 17 068 318 236 929 240 821 -3892 -10 727 13,88 14,11 -0,23 -0,63
1971 17 053 699 234 870 234 953 -83 -42 273 13,77 13,78 -0,01 -2,48
1972 17 011 343 200 443 234 425 -33 982 -26 110 11,78 13,78 -2,00 -1,53
1973 16 951 251 180 336 231 960 -51 624 -8867 10,64 13,68 -3,04 -0,52
1974 16 890 760 179 127 229 062 -49 935 -20 576 10,61 13,56 -2,96 -1,22
1975 16 820 249 181 798 240 389 -58 591 5372 10,81 14,29 -3,48 0,32
1976 16 767 030 195 483 233 733 -38 250 29 077 11,66 13,94 -2,28 1,73
1977 16 757 857 223 152 226 233 -3081 -3401 13,32 13,50 -0,18 -0,20
1978 16 751 375 232 151 232 332 -181 -10 870 13,86 13,87 -0,01 -0,65
1979 16 740 324 235 233 232 742 2491 -3277 14,05 13,90 0,15 -0,20
1980 16 739 538 245 132 238 254 6878 -40 781 14,64 14,23 0,41 -2,44
1981 16 705 635 237 543 232 244 5299 -8628 14,22 13,90 0,32 -0,52
1982 16 702 306 240 102 227 975 12 127 -12 946 14,38 13,65 0,73 -0,78
1983 16 701 487 233 756 222 695 11 061 -52 591 14,00 13,33 0,66 -3,15
1984 16 659 957 228 135 221 181 6954 -26 852 13,69 13,28 0,42 -1,61
1985 16 640 059 227 648 225 353 2295 -2477 13,68 13,54 0,14 -0,15
1986 16 639 877 222 269 223 536 -1267 22 813 13,36 13,43 -0,08 1,37
1987 16 661 423 225 959 213 872 12 087 1122 13,56 12,84 0,73 0,07
1988 16 674 632 215 734 213 111 2623 -243 459 12,94 12,78 0,16 -14,60
1989 16 433 796 198 922 205 711 -6789 12,10 12,52 -0,41 0,00

ГДР территориясында 1989 жылы 129 елден келген 166 149 шетелдік тұрғындар болды.[4]

ДереккөздерӨңдеу