Сырдария облысы (Ресей империясы)

Сырдария облысы – 1917 жылдың 14 қыркүйегіне дейін Түркістан генерал-губернаторлығының (Түркістан өлкесі) құрамында болған Ресей империясындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік орталығы — Ташкент қаласы. 1867 жылы 23 шілдеде құрылған; сол уақытта облыстық үкімет те құрылды.

Ресей империясының облысы
Сырдария облысы
Елтаңбасы
Елтаңбасы
Әкімшілігі
Ел

 Ресей империясы

Әкімшілік орталығы

Ташкент

Тарихы мен географиясы
Координаттары

41°18′00″ с. е. 69°16′00″ ш. б. / 41.30000° с. е. 69.26667° ш. б. / 41.30000; 69.26667 (G) (O) (Я)Координаттар: 41°18′00″ с. е. 69°16′00″ ш. б. / 41.30000° с. е. 69.26667° ш. б. / 41.30000; 69.26667 (G) (O) (Я)

Құрылған уақыты

23 шілде 1867

Таратылған уақыты

14 қыркүйек 1917

Жер аумағы

504 700 км²

Тұрғындары
Тұрғыны

1 478 398 адам (1897)

Сырдария облысы картада

Commons-logo.svg Сырдария облысы Ортаққорда Координаттар: 41°18′00″ с. е. 69°16′00″ ш. б. / 41.30000° с. е. 69.26667° ш. б. / 41.30000; 69.26667 (G) (O) (Я)

1918 жылы 30 сәуірде облыс Түркістан АКСР (РКФСР) құрамында болды. 1920 жылдың қазанында Әмудария бөлімінің аумағы дербес Әмудария облысына берілді. 1924 жылы 27 қазанда ұлттық-аумақтық межелеп бөлу нәтижесінде Сырдария облысының көп бөлігі Сырдария губерниясы ретінде Қырғыз АКСР-не (1925 жылдан бастап Қазақ АКСР), қалған шағын бөлігі (Ташкент уезі) — жаңадан құрылған Өзбек КСР құрамына берілді, ал Талас аңғарыҚарақырғыз автономиялы облысына (1925 жылдан Қырғыз автономиялы облысы) қосылды. 1925 жылы 29 қаңтарда Өзбек КСР құрамында Сырдария облысының бір бөлігінен Ташкент облысы құрылды. 1928 жылы 17 қаңтарда Қазақ АҚСР-нің аймақтық бөліністің енгізілуіне байланысты, Сырдария губерниясы өз қызметін тоқтатты.

ГеографиясыӨңдеу

Облыс Түркістан өлкесінің солтүстік-батыс бөлігін алып жатты.

Солтүстікте — Торғай және Ақмола облыстарымен, шығыста — Жетісу облысымен, оңтүстікте — Ферғана мен Самарқан облыстарымен және Бұхарамен, оңтүстік-батыста — Хиуа иелігімен, батыста — Арал теңізімен шектесті. Бойлықта созылған төртбұрышқа ұқсас болды.

Ауданы 504 700 км² (443,442 шаршы шақырым). Облыстың ең үлкен ұзындығы бойлық бойынша шамамен — 1173 км (1100 шақырым), ені шамамен — 747 км (700 шақырым).

Сырдария облысы Түркістан өлкесінің бүкіл ауданының 70%-ға жуығы мен Түркістан генерал-губернаторлығының 25%-ға жуығын иеленді.

Билік органдарыӨңдеу

Әкімшілік бөлінісӨңдеу

Бастапқыда облыс 8 уезге бөлінді: Әулиеата, Жызақ, Қазалы, Перовск, Ташкент, Түркістан, Хожанд және Шымкент. 1868 жылы Ташкент уезі Құрама болып өзгертілді (1887 жылы қайта аталды), ал Түркістан уезі таратылды. 1886 жылы Жызақ және Хожанд уездері Самарқан облысына берілді, ал Әмудария бөлімі Сырдария облысына қосылды.

XX ғасырдың басында облыс 5 уез бен бөлімге бөлінді:

Уез Уездік қала Уездік қаланың
елтаңбасы
Ауданы,
шақырым²
Тұрғындары
(1897), адам
1 Әулиеата Әулиеата (11 722 адам)   65 420,0 276 169
2 Қазалы Қазалы (7 585 адам)   59 800,0 140 541
3 Перовск Перовск (5 058 адам)   65 840,0 133 663
4 Ташкент Ташкент (155 673 адам)   38 870,0 448 493
5 Шымкент Шымкент (11 194 адам)   124 950,0 285 059
6 Әмудария бөлімі Петро-Александровск (3 111 адам)   97 960,0 194 473

1920 жылы Әмудария бөлімі дербес Әмудария облысына айналды.

Әскери губернаторларӨңдеу

Т. А. Ә. Атағы, шені, лауазымы Лауазымды орындау уақыты
Головачев Николай Никитич генерал-лейтенант
14.07.1867—02.06.1877
Троцкий Виталий Николаевич генерал-лейтенант
05.05.1878—1883
Гродеков Николай Иванович генерал-лейтенант
02.06.1883—12.06.1892
Королков Николай Иванович генерал-лейтенант
30.07.1892—28.06.1905
Федотов Иван Иванович генерал-лейтенант
28.06.1905—17.08.1906
Романов Михаил Яковлевич генерал-лейтенант
17.08.1906—01.02.1911
Галкин Александр Семенович генерал-лейтенант
01.02.1911—29.08.1916
Мадритов Александр Семенович генерал-лейтенант
29.08.1916—1917

Әскери губернатордың көмекшілеріӨңдеу

Т. А. Ә. Атағы, шені, лауазымы Лауазымды орындау уақыты
Дингелштедт Николай Александрович нақты статтық кеңесші
14.01.1884—04.11.1890
Хомутов Петр Иванович нақты статтық кеңесші
14.11.1890

БейнелемеӨңдеу

ТұрғындарыӨңдеу

1897 жылғы халық санағы бойынша облыста 1 478 398 адам (803 411 ер адам және 674 987 әйел адам), оның ішінде қалаларда 205 596 адам болды. 155 673 тұрғыны бар (Орта Азиядағы ең көп қоныстанған қала) облыстық Ташкент қаласынан басқасында, Сырдария облысында ірі қалалар жоқ.

1897 жылғы халықтың тіл бойынша үлестіру (XIX ғ. лингвистика бойынша тілдердің анықтамасы)[1]:

Аймақ қырғыз-қайсақтар сарттар өзбектер қарақалпақтар орыстар украиндар тәжіктер басқа да түркілер
Жалпы облыста 64,4 % 9,7 % 4,3 % 6,3 % 2,1 % 1,0 % 10,7 %
Әулиеата 90,9 % 3,0 % 1,8 % 2,0 % 1,0 %
Қазалы 96,6 % 2,0 %
Перовск 97,4 % 1,0 %
Ташкент 36,3 % 24,2 % 4,0 % 1,0 % 1,0 % 31,8 %
Шымкент 78,8 % 11,2 % 7,2 % 1,4 %
Әмудария бөлімі 24,2 % 17,7 % 48,0 % 1,6 % 7,0 %
Аймақ Қырғыз-қайсақша (қазір. Қазақ тілі) Үлестірілмеген түркі сөйленістері (әртүрлі аумақтарда бағанда жіктелмеген диалектілер мен тілдерді пайдаланатын әртүрлі тұрғындарды қамтыды) Сартша (қазір. Өзбек тілінің диалекті)[2]. Қарақалпақша Өзбекше (қазір. Өзбек тілінің диалекті)[2]. Великорусша (қазір. Орыс тілінің диалекті) Малорусша (қазір. Украин тілінің диалекті) Тәжікше Татарша (қазір. Татар тілі диалектінің бір бөлігі)
Жалпы облыс 952 061 158 675 144 275 93 215 64 235 31 900 12 853 5 557 5 257
Қалалар 10 038 116 627 23 446 45 17 533 22 258 3 493 1 081 4 416
Уездер қаласыз 942 023 42 048 120 829 93 170 46 702 9 642 9 360 4 476 841
бүкіл Ташкент уезі 163 105 142 630 108 765 11 511 17 510 2 921 4 531 2 616
Ташкент қ. 1 911 116 604 11 749 0 61 14 993 2 600 339 2 313
Ташкент уезі қаласыз 161 194 26 026 97 016 11 450 2 517 321 4 192 303
бүкіл Әулиеата уезі 250 988 2 313 1 460 2 8 474 5 129 5 339 379 630
Әулиеата қ. 589 18 386 0 8 460 1 055 291 379 266
бүкіл Қазалы уезі 135 850 2 487 0 47 2 821 95 353 659
Қазалы қ. 3 358 2 487 0 42 2 517 93 352 627
бүкіл Петровск уезі 130 269 3 1 450 9 4 1 048 117 2 517
Петровск қ. 2 253 0 1 384 6 4 694 48 0 434
бүкіл Шымкент уезі 224 704 0 32 043 40 20 709 2 236 4 198 0 646
Шымкент қ. 451 0 9 468 0 9 637 196 0 120
Түркістан қ. 1 415 0 15 0 8 918 230 82 0 513
Әмудария бөлімі 47 145 13 727 70 93 153 34 490 3 156 183 292 189
Петро — Александровск қ. 61 3 9 19 39 2 132 189 11 143

Орыстарды – православиелік және ішінара ескі наным-сенушілерді және басқа еуропалық христиандар мен яһудилерді қоспағанда, халықтың негізгі бөлігін (96,4%) мұсылмандар құрады.

СілтемеӨңдеу

ДереккөздерӨңдеу

  1. Демоскоп Weekly — Қосымша. Статистикалық көрсеткіштер анықтамалығы.(қолжетпейтін сілтеме)
  2. a b Бронникова О. М.,Орта Азияның этникалық тарихындағы сарттар (мәселе қойылымында) Этностар және этникалық үдерістер. Мәскеу: Шығыс әдебиеті, 1993, б.153.