Философия (кейде "Пәлсапа", грек. φιλοσοφία, philosophia, мағынасы: Даналықты сүю[1][2][3]) — жалпы және фундаменталды сауалдар туралы зерттеу болып, ол болмыс, болу, білім, құндылық, ақыл, зерде және тіл секілді өзекті проблемаларға бағытталады.[4][5] Мұндай сауалдар көбінесе зерттелуді, немесе шешілуді күткен проблемалар[6][7] ретінде ортаға қойылады. "Философия" термині алғаш Пифагордан (бзд. 570 - 495 жж) басталған болуы мүмкін. Философиялық әдістерге сауал, сыни пікірталас, ақылды аргумент және жүйелі пайымдау қатарлылар жатады.[8][9][10]

Философияның ежелгі тұлғалары: Аристотель және оның ұстазы Платон

Классикалық философия сұрақтарына жататындар: "Әлденені білу мүмкін бе?", ал егер мүмкін болса, онда "мұны дәлелдей аламыз ба?"[11][12][13] Философтар сондай-ақ аса практикалық және нақты сұрақтарды да қоя береді: "Өмір сүрудің ең жақсы жолы бар ма?", "әділеттілік жазаланбайтын әділетсіздіктен жақсы ма?",[14] "Адамда еркін ерік бар ма??'[15]

Тарихта философия барлық білім жүйелерін қамтыды.[16] Ежелгі грек философы Аристотельден бастап ХІХғ-ға дейін "табиғат философиясы" астрономияны, медицинаны және физиканы қамтыды. Мысалы, Исаак Ньютонның 1687 жылғы "Табиғат философиясының математикалық қағидалары" атты кітабы кейін физика кітабы ретінде жіктелді.

ХІХғ-дан бастап заманауи зерттеу университеттерінің дамуы академиялық философияның және басқа пәндердің кәсібиленуіне және арнаулылануына әкелді.[17][18] Қазіргі заманда, философияның дәстүрлі бөлігі болған кейбір зерттеулер философиядан бөлініп, жеке академиялық пәнге айналды, олардың ішінде психология, әлеуметтану, лингвистика және экономика қатарлы негізгі пәндер бар. Өнермен, ғылыммен, саясатпен, немесе өзге талпыныстармен тығыз байланысты басқа зерттеу салалары әлі де философияның тармақтары болып отыр. Мысалы, "сұлулық объективті ме, әлде субъективті ме?"[19][20], "Ғылыми әдістердің түрі көп пе, әлде тек біреу ғана ма?"[21], "Саяси утопия - ол үміткер арман ба, әлде үмітсіз құрқиял ма?"[22][23][24] қатарлылар.

Академиялық философияның басты тармақтары: 1) Метафизика, ол болу (existence) мен шындықтың (reality) негізгі табиғатын қарастырады; 2) Эпистемология, ол білім мен сенімнің табиғатын зерттейді; 3) Этика, ол моральдық құндылықтарды қарастырады; 4) Логика, ол аргументтерді, шын алғышарттан дұрыс қорытынды шығаруға мүмкіндік беретін тұжырым ережелерін зерттейді.[25][26] Бұлардан басқа тармақтары: ғылым философиясы, саяси философия, эстетика, тіл философиясы және сана философиясы қатарлылар.

КіріспеӨңдеу

БілімӨңдеу

Алғашында "философия" термині кез-келген білімнің жиынтығына қатысты болды. Бұл тұрғыда философия дін, математика, жаратылыстану, білім және саясат қатарлылармен тығыз байланысты болды. Ньютонның "Табиғат философиясының математикалық қағидалары" (1687) кітабы ХХІғ-да физика кітабы ретінде жіктелсе, кезінде философиялық кітап ретінде танылып, мұндағы "табиғат философиясы" (кейде натурфилософия) термині сол замандағы астрономия, медицина және физика секілді пәндерді қамтыды.

 
Цицерон

Академия 1-дің бірінші бөлімінде, Цицерон философияны логика, физика және этика сынды үш бөлімге бөліп, Эпикурдың өз ілімін канон, физика және этика қатарлыларға бөлуіне еліктеді.

ІІІ ғ-да өмір сүрген биограф, тұңғыш философия тарихшысы Диоген Лаэртс "Ұлы философтардың өмірі, ілімдері және нақылдары" кітабының 13-ші бөлімінде Философиялық ізденістерді дәстүрлі түрде үш бөлікке бөлді:

  • Табиғат философиясы (яғни физика, грек. ta physika, "табиғатқа қатысты") - физикалық әлемдегі трансформацияның құрылымы мен процессін зерттейтін ғылым;
  • Морал философиясы (яғни этика, грек. êthika "мінезге, бейім, әдепке қатысты") - жақсылықты, дұрыс пен бұрысты, әділеттілік пен ізгілікті зерттейді;
  • Метафизикалық философия (яғни логика, грек. logikós, "ақылға, сөйлеуге қатысты") - болмыс, себептілік, Тәңір, логика, формалар және басқа абстракт объектілерді, зерттейді. (мета та физика, 'физикадан' кейін) зерттейді. (грек. Meta ta physika - "Физиканың кейінінде")

Философияны мұндай бөлу ескірген жоқ, тек өзгерді:

  • Табиғат философиясы - әртүрлі жаратылыстану ғылымдарына, әсіресе физика, астрономия, химия, биология және космологияға бөлінді;
  • Морал философиясы - әлеуметтік ғылымдарды туғызды, сондай-аө құндылықтар теориясын қамтыды (мысалы, этика, эстетика, саяси философия және тб.);
  • Метафизикалық философия - логика, математика және ғылым философиясы секілді формалды ғылымдарға жол берді, әрі эпистемология, космология және тб.-ларды әлі де қамтиды.

Философиядағы прогрессӨңдеу

Ежелгі заманда басталған көптеген философиялық пікірталастар бүгінге дейін талқыланып келеді. Колин МакГинн (1993) және басқалары осы барыста ешқандай философиялық прогресс болмағанын айтады.[27] Керісінше, Дэвид Чалмерс (2013) және басқалары философиядағы прогрессті ғылымдағыға ұқсатады,[28] ал Брюэрдің айтуынша (2011) "прогресс дегеніміз - философиялық қызметті бағалаудың қате стандарты."[29]

Тарихына шолуӨңдеу

Жалпы мағынада, философия даналықпен, интеллектуалды мәдениетпен және білім ізденумен байланысты. Бұл тұрғыда, барлық мәдениеттер мен сауатты қоғамдар "біз қалай өмір сүрудеміз" және "шындықтың табиғаты қандай" секілді философиялық сұрақтар қояды. Демек, барлық әлемдік өркениеттердегі шындық, адамгершілік және ғұмыр секілді фундаменталды мәселелердің негізіне сұрау салу философияның кең әрі әділ тұжырымдамасы болмақ.[30]

Түркі-қазақ философиясыӨңдеу

Кейбіреулер қазақта Аристотель, Декарт, Кант секілді философиялық жүйе құрған ойшылдар болмаған соң, философияның болғаны да күмәнді деп есептейді. Дегенмен, бұл түрдегі идеялармен басыбүтін келісе салуға болмайды. Өйткені философия біреудің біреуге ұқсауына негізделген біртұтас бірдей нәрсе емес. Өркениеттік, этностық, дәуірлік ерекшеліктер ғана емес, тұлғалық ерекшеліктер де философияның әр философта әртүрлі болуын белгілеген. Сосын Академиялық философтарды ғана философ санап, ақынжанды философтарды, еркін ойларды, әртүрлі мәтіндердегі философиялық тұжырымдарды философияға жатқызбау үлкен қателік болар еді. Түркі-қазақ тарихында бұл екі түрлі философияның екеуі де болған.

Қазақ халқының жоғарғы кісілік философиялық мәдениетіне мән беріп, назар аударған ғалымдардың көбісі халықтың дәстүрлі дүниетанымында "көркем образдар" ғаламы үстемдік ететінін байқайды. Шыныменде, қазақтар әлемді ұғымдық мағынада шегелеп көрсетуден гөрі, көркем бейнелермен астарлап өрнектегенді қалап келген халықтардың қатарына жатады. Оның бұл ерекшелігі оның кемшілігі болып есептелмейді, керісінше, ақынжанды халықтың арманшылдығын, аңқаулығын, ақкөңілділігін және даналығын білдіреді. Дегенмен сан ғасырлар бойы ділге әсер еткен ауыр психологиялық соққылар мен саяси қыспақтар бұл ерекшелікті біршама көміскілеп, тұмшалап тастағаны байқалады.[31]

Қазақ қазақ болғанға дейінгі философия және Қазақ қазақ болғаннан кейінгі философия деп бөлу - қазақ тарихындағы философия дәстүрін түсінуге мүмкіндік береді. Түркі халқының ажалға қарсы өміршеңдік пен жауынгерлік даңқын дәріптеген гуманист ойшыл Қорқыт ата,[32], Көктүріктердің мемлекет құру даналығы мен ерік-жігерін тасқа қашап жазған Тоныкөк,[33], әйгілі Ырық бітік, Оғызнама шығармалары, сондай-ақ "Құтадғу білік" авторы Жүсіп Баласағұни, перипатетик Әл-Фараби, жыраулар Сыпыра жырау, Асан қайғы, Доспамбет, Бұқар, Шипагерлік баян кітабының авторы Өтейбойдақ, сондай-ақ Абай және Шәкәрім қатарлы ойшыл дана тұлғалар бір арқауға тұтасқан түркі-қазақ философия мәдениетінің тарихи нұсқаларын жасаушы бірегей философтар және философиялық туындылар есептеледі.

Қазақ философиясы төрт негізгі кезеңнен тұрады:

  1. Мифтік кезең даналығы - мифтер, мақал-мәтелдер, көне дәстүрлер (V ғ дейін)
  2. Көне түркілер философиясы – мысалы, Қорқыт ата, Тоныкөк, Әл-Фараби, Баласағұни, Яссауи, тб. (V-ХV ғғ)
  3. Қазақ хандығы философиясы – Өтейбойдақ, Асан қайғы, Доспамбет, Бұқар. тб. (ХV-ХІХ ғғ)
  4. Қазақстан философиясы (ол Кеңестік және Тәуелсіз деп екі кезеңге бөлінеді) – мысалы, Абай, Шәкәрім, тб. (ХІХғ бері)

Мифтік кезең философиясыӨңдеу

Толық мақаласы: Арғықазақ философиясы

Мифтік сана мен дәстүр қазіргі заманға дейін жалғасқан болса да, бірақ арнайы мифтік кезең деп мына екі кезеңді айтуға болады:

Өзінің рухани тарихында мифологиялық кезеңнен өтпеген халық жоқ. Сондықтан қазақ философиясының терең қатпарларын анықтау үшін мифологияға назар аударуға тиістіміз.[31]Түркі қазақ мифологиясына тән басты сипат – табиғатты тірі рух түрінде қабылдап, құрметтеу.[34]

Көне түркілерде Тәңірлік үштік дүниетаным болған, ол "Тәңір - Кісі - Жер" деген жалпы үштік құрылымы:

  1. Teŋіri > Тәңірі,
  2. Kisi oγulï > Кісіұлы,
  3. Jer > Жер[35]

Тәңірі атауы оның болмысы мен шынайы табиғаты көшпелілерде "иудаизм, зороастризм, манихеизм, буддизм, христиан, ислам секілділерден бұрын қалыптасты деп батыл айтуға болады. Бұдан Тәңірі - барлық діндарлардың атасы болды деген ойдан аулақпыз. Керісінше, Тәңірі атауын көшпелілердің "құдайы, алласы, буддасы, исусы" болдырған, солай атап кеткен діни туындылар, тарихи миссионерлік фактілер баршылық.

Тәңірі – субстанциялық ұғым. Ол тотемизмдік, фетишизмдік, мифологиялық ұғым емес. Түріктердің түсінігінде Тәңірі - "көк аспан кеңістігінің, шаңырақтай үстіміздегі әлемнің, дөңгелек, жарық жоғарғы күмбездің" иесі. Бір сөзбен айтқанда , Тәңірі деген жерге қарама-қарсы мағынада көк аспан кеңістігі делінетін барша әлемді қамтитын Құдірет, ғаламның иесі, баршаның ең арғы түпнұсқа негізі дегендік.

Jer - Жер - "Тәңірі - Кісіұлы - Жер» үш қырының екінші қыры. Жер – көшпенділердің киелі де қасиетті ұғымы. "Türük ïduq jeri subï" - "Түрік ұйық жер суы". "Жер ана, Жерұйық" деген атаулардың барлығы осы киелі атаумен байланысты.

Kisi oγulï > кісі ұлы. Көне түріктерде "адамзат", яғни адам атаулылар. "Тәңірі- Кісіұлы - Жер" үш қырының үшінші қыры. Демек осы үштік құрылым негізінде түрік қоғамының саяси құрылымы мен билік жүйелері реттелген.[36]

Көк Тәңірі, Жер-Су мен Ұмай анадан басқа, түркі халықтарының арғы Ата-тек туралы түсініктері тарихтың алыс қойнауларында қалыптаса бастаған. Көкбөрі жаугершілік және бостандық үшін күрес заманында қайсарлыққа шақырған рәміздік рөл атқарған. Тотемдік ілкі тек адам мен табиғаттың ішкі тұтастығын білдіретін маңызды дүниетанымдық түйнекке жатады.[31]

Көкбөрі Көк Тәңірімен байланыста түсіндіріледі. Ол – Тәңірі жердегі пендені құтқару үшін жіберген киелі аң болып қабылданады. Х ғасыр ескерткіші болып саналатын «Оғыз қаған» эпосындағы мифологиялық желі – Оғызды жорыққа көк бөрінің бастап жүруі. Эпос оқиғасына тоқталсақ, ұйықтап жатқан батырдың шатырына көктен нұр сәуле түседі. Сол көкшіл сөуледен көк жалды арлан каскыр шығып, Оғыз кағанға тіл қатады:

«О, Оғыз! Сен Үрімге аттанып барасың,
О, Оғыз! Мен сені бастап жүрейін”.[37]

Сондай-ақ, ошақ бақыт пен бақтың көрсеткіші, зұлымдықтың қарсыласы ретінде барлық түркі халықтарында қастерленді. Қазақтың киіз үйінде ошақпен қатар, табалдырық та қасиетті деп саналады. Оған отыруға немесе керуге болмайтын еді, өйткені онда үйді қорғайтын есіктің иесі орналасады. Ол да бүл ғұрыптан тайғандарды зұлым рухтарды немесе ауруларды жіберу арқылы жазалай алады.[38]

Ғалым, фольклортанушы Б.Абылқасымов қазақтың көне наным-сенімдеріне байланысты ғұрыптық фольклорына ырым, арбау өлеңдері, бәдік, бақсы сарындарын жатқыза келе, бұл аталғандарды (ырымнан басқасын) “магиялық поэзия” деп айтады. “Магиялық поэзия – әр түрлі құбылыстарға табиғаттан тыс күштер арқылы әсер етуге болады дейтін наным-сенімнен туған сиқырлау, дуалау мақсатымен айтылатын ғұрып өлеңдері”.[39]

Түркілер дүниетанымындағы ғажайып мекен қазақ әпсаналарында "Жерұйық", "Өтүкен", "Үш қиян", "Сарыарқа", "Жиделі-Байсын" сипатында көрініс береді. Бұл мекендер құтты қоныс болумен қатар, елдікті, егемендікті, киелілікті танытатын символдық атауларға айналған. Жерұйық ұғымына түркілік танымдағы тәуелсіздік тығыз байланыстырылады. Рух мәңгі тұрақ табар мекен, яғни адамзат баласы үшін мәңгілік тұрақ мифтік танымда ғажайып мекен ретінде сипатталады. Сондықтан да оның нақты қай жерде орналасқандығы белгісіз. Адам баласы өзінің тірлігінде осы мекенді іздеп, соны бір көруді аңсаумен жүреді. Өмірдің бастауы, қайнар көзі – жердің кіндігі осы Жерұйықта деген сенім адамзатқа ортақ мәңгілік өмірдің нысаны болып табылатын Әлем ағашының орналасқан орны да сонда деген баянға жалғасады.[34]

Әлем ағашы түркі мифологиясы мотивтерінен қазақ фольклорына Бәйтерек түрінде келді. Ол – мәңгілік өмірдің бастауы және кепілі. Шекті мен шексіздің, жарық пен қараңғылықтың, фәни мен бақидың, аспан мен жердің, тірі мен өлінің, тылсым мен тірліктің құдыретті де киелі дәнекері.[40]

Көне түркілер философиясыӨңдеу

Көне түркілер философиясы - XVғ-дағы Қазақ хандығы құрылғанға дейінгі Орталық Азия түркі тілді халықтарының философия дәстүрін көрсетеді. Ол мына екі кезеңді қамтиды:

Түркі филсофиясында аса ықпалды ойшылдар ретінде Қорқыт ата, Тоныкөк, Әл-Фараби, Ясауи, Жүсіп Баласағұни қатарлы тұлғаларды айтуға болады.

Ғалымдар ұсынған көне түркілер философиясының кейбір ерекшеліктері:[41]

  • — Батыс пен Шығыс мәдениеттерін жалғау;
  • — уақыт циклдік (айналмалы) сипатта болды;
  • — синкретизм;
  • — ұжымдық-халықтық сана;
  • Тәңіршілдік алдыңғы орында тұрғанымен, тарихынан зороастризмнің де, буддизмнің де, манихейліктің де іздері байқалады; Қатаң монотеистік ислам дінінің өзі бұл аймақта таза ортодоксалды күйінде тарала қоймады.
  • — көбіне университеттік академиялық типте емес, поэтикалық еркін ой типінде эпикалық дастандарда, көркем прозада, даналық және өсиет кітаптарында, поэзия мен фольклорда бой көрсетеді;
  • — табиғатпен үндестік, натурфилософиялық сипаттың басымдығы.

Қазақ хандығы философиясыӨңдеу

Қазақ хандығы дәуіріндегі философия үш үлкен салада айқын көрінеді, бірі жыраулар жырында, екіншісі би-шешендердің тапқыр нақыл сөздерінде, үшіншісі авторы ұмытылған ауыз әдебиеті мен мақал-мәтелдерде. Асан қайғыдан басталған жыраулық дәстүр соңғы Махамбетке дейінгі 400 жылдық оқиғаларды басып өтті. Мейлі жыраулар болсын, мейлі би-шешендер болсын, Қазақ хандығының саяси, әлеуметтік және әскери істеріндегі түрлі маңызды мәселелерді шешуге тіке қатысып отырған. Сондықтан, жыраулар жыры мен би-шешендердің нақыл сөздерінде өте жоғары деңгейдегі елдік сана, тәуелсіздік, ерлік, адамгершілік, туған жерге, елге деген сүйіспеншілік, батырлық рух толық бейнеленген. Олар рухы асқақ, ойлары өткір, табиғаты жарқын жандар болғаны олардың шығармаларынан айқын аңғарылады. Бұл олар мен кейінгі зарзаман ақындарының толғаулары мүлде кереғары сарынға құрылғанын білдіреді.[42] Жыраулар мен би-шешендер жай ойшыл, шешен, ақын ғана емес, сонымен бірге ержүрек қолбасы, қоғам қайраткері, мемлекеттік тұлғалар болды.

Бұл дәуірдің маңызды ойшылдары ретінде Сыпыра жыраудың дәстүрін жалғастырған Асан қайғы, Қазтуған, Доспамбет, Ақтамберді, Шалкиз, Үмбетай, Бұқар және Махамбет қатарлы жырауларды,[43] сондай-ақ Майқы би, Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би секілді би-шешендерді[44] айтуға болады.

Ғалым-жазушы М. Мағауиннің жазуынша: "Қазақ халқының жалпы түркілік ортақ этнос құрамынан бөлініп, дербес Орда құрған хандық заманы төрт ғасырға жуық ұзақ дәуірге созылды". Ол тағы бірде "ХV–ХVІІІ ғасырларда жасалған әдебиет ел мүддесін, жұрт мұратын бірінші орынға қойды. Өзіндік түр тауып, айқын ұлттық сипатта қалыптасты. Алаштың жайсаң жанын, өр рухын бедерлей таңбалап, келер ұрпақ үшін ешқашан ескірмес үлгілер тудырды. Көркемдік танымның асқар биігіне көтеріліп, әлемдік өредегі ұлы шығармалар қалдырды", - дейді.[45]

Қазақстан философиясыӨңдеу

Толық мақаласы: Қазақстан философиясы

Кенесары ханның Қазақ хандығын сақтап қала алмаған соңғы сәтсіздігінен кейін Ресейге отар елдің территориялық және этностық тұрғыда Қазақстан болып қалыптасуы және соңында тәуелсіздік алып, егеменді ел құруы қазақ философиясының да сол оқиғаларға қатысты кезеңдерді бастан кешуін белгіледі.

Абай Құнанбайұлы ойшыл ақын ретінде Шоқан Уәлиханов, Ыбырай Алтынсарин қатарлы зиялылармен бірге Қазақ болмысын және әлемді қайта зерделеп, жаңа дәуірде бодан елге жаңа шығар жол іздеген бірегей тұлға болды. Бұл үшеуі де мәлім деңгейде қазақы мәдениеттің "сыртына шығып", биіктен өзіне және өзгеге қарай алды. Олар Зарзаман ақындарынан өзгеше түрде орыс мәдениетімен жете таныс болып, әлемде не болып жатқанын, өнеркәсіп төңкерісін негіз еткен прогресс кімдерді биікке шығарып, кімдер артта қалып қалғанын анық түсінді. Сондықтан олардың даналығы ағартушылдық бағытта болды, әрі ұстанымдары көбіне ашық әрі қатал түрде сыни (Critic) болып келеді.

Т. Рысқалиевтің айтуынша, Абайдың сол кездің өзінде-ақ терең ойды алға тарта білуі – таңғаларлық жайт. «Терең ой, терең ғылым іздемейді», «Ынсап, ұят, терең ой, ойлаған жан жоқ, жауып қой»; «Малда да бар жан мен тән, ақыл, сезім болмаса, тіршіліктің несі сән, тереңге бет қоймаса», «Терең ойдың телміріп, соңына ермей», адамның ісі бітер ме? – дейді Абай.[46]

Ж. Молдабеков Абай даналығының тағы бір ерекшелігі ретінде оның жан дүниесіндегі жаңаруға ұмтылысын атайды: "Абай ұлылығы – оның тұлғалық даралығында, өмірге деген рухани-әлеуметтік жауапкершілігінде, адам болмысында үлкен қозғалыс тудырар өнерінде. Ал ұлылық жаңару жетістігінде екені мәлім. Әйтсе де жаңару ұмтылыс серпілісінен басталатынын ескерген абзал. Онсыз тарихтың да, тұлғаның да тағылымын түсіну екіталай." [47]

Батыс философиясыӨңдеу

Толық мақаласы: Батыс философиясы
 
Аристотель саябағындағы Аристотель мүсіні Стагира

Батыс философиясы - Батыстық өркениеттегі философиялық дәстүр болып, ол бзд.VIғ-да ежелгі Грециядағы Сократқа дейінгі ойшылдардан бастау алады, олар Фалес (бзд.624 - бзд.546 жж) және Пифагор (б.з.д. 570 - 495 жж.) секілді "даналықты сүюшілер" (лат. philosophia)[48] және "табиғаттың оқушылары" (лат. physiologoi) деп аталған ойшылдар.

Батыс философиясы үш дәуірге бөлінеді:

  1. Антикалық философия (грек-рим әлемі);
  2. Ортағасыр философиясы (Христиандық Еуропа);
  3. Қазіргі заман философиясы.

Антикалық дәуірӨңдеу

Антикалық дәуір туралы біліміміз бзд. VI ғ-дағы Милет ойшылы Фалестен басталғанымен, Сократтан бұрынғы философтар (әдетте "Сократқа дейінгілер" деп аталады) туралы ақпарат салыстырмалы түрде аз. Ежелгі дәуірде грек философия мектептерінің деңгейі аса жоғары болды, оларға Сократ ілімі едәуір ықпал етті. Олардың арасындағы ең ықпалдылар Платон академиясын құрған Платон және оның шәкірті, Перипатеттер мектебін құрған Аристотель болды. Басқа ежелгі философиялық дәстүрлерге киниктер, стоицизм, скептицизм және эпикуреизм жатады. Грек философиясында қамтылған маңызды тақырыптар метафизика (атомизм және монизм секілді бәсекелес теориялар), космология, жақсы өмірдің табиғаты (эвдемония), білімнің мүмкін болуы және зерде (Логос) табиғаты қатарлылар. Рим империясының күшейген кезде Цицерон мен Сенека секілді римдіктер грек философиясын латын тілінде талқылай бастады (Ежелгі Рим философиясын қараңыз).

ОртағасырӨңдеу

Толық мақаласы: Ортағасыр философиясы
 
Лаондық Ансельмнің кітабы (ХІІғ)

"Ортағасыр философиясы" (V-XVI ғғ.) - Батыс Рим империясы құлдырау кезеңі болып, онда христиан діні күшейіп, басымдыққа ие болғандықтан, грек-рим ойларымен сабақтастық сақтай отырып, иудео-христиандық теология проблемалары қарастырылды. Сондай проблемалар қатарына "Құдайдың барлығы мен табиғаты мәселесі", "сенімнің және зерденің табиғаты", "сенім мен зерденің өзара байланысы", метафизикалық проблемалар, "жамандық" проблемасы секілділер жатады. Ортағасыр ойшылдары ретінде Августин, Томас Аквинат, Боеций, Лаондық Ансельм және Роджер Бэкон қатарлыларды айтуға болады. Бұл ойшылдар философияны Теологияның көмекшісі (ancilla theologiae) теп түсінді, сондықтан олар өз философияларын Библия түсіндірмелеріне барынша үйлестіруге тырысты. Осы кезеңде схоластика (Схола - діни мектеп) дамыды, ол ортағасырлық университеттерде негізгі мәтіндерді мұқият оқуға және пікірталас жасауға негізделген мәтіндік сыни әдіс. Ренессанс кезеңінде тұлғалар христиандыққа салқындық танытып, классикалық грек-рим ойларына және кемелдену күйіндегі гуманизмге назар аудара бастады.

Жаңа заманӨңдеу

Толық мақаласы: Жаңа заман философиясы

Батыстық өркениеттегі алғашқы жаңа заман философиясы Томас Гоббс (1588-1679) және Рене Декарт (1596–1650) қатарлы ойшылдардан басталады.[49] Жаратылыстану ғылымдарының өркендеуіне ілесіп жаңа заман философиясы білімнің зайырлы (secular) және рационалды негізін құрумен айналысып, дін, схоластикалық ойлау және шіркеу секілділердің дәстүрлі авторитеттік құрылымдарынан алшақтады. Ықпалды жаңа заман философтары қатарында Спиноза, Лейбниц, Локк, Беркли, Юм және Кант тб. атауға болады.[50][51][52]

ХVIII-ғ-дағы "ағартушылық" (the Enlightenment) қозғалысының әсеріне қатты ұшыраған XIX-ғ философиясының (кейде "кейінгі жаңа дәуір философиясы" делінеді) басты өкілдері Неміс идеализмінің маңызды тұлғасы Гегель, экзистенциализм негізін қалаушы Кьеркегар, анти-христиандық пайымдарымен атақты Ницше, утилитаризмді насихаттаушы Джон Стюарт Милл, коммунизм идеологиясын дамытқан Карл Маркс, және американ Уильям Джеймс тб. ХХ-ғ-да аналитикалық философия мен құрлықтық философия бөлінді, сол секілді феноменология, экзистенциализм, логикалық позитивизм, прагматизм және лингвистикалық бетбұрыс секілді философиялық бағыттар пайда болды, немесе жаңа деңгейде дамыды. (Қазіргі заман философиясын қараңыз).

Қазіргі заманӨңдеу

Қазіргі заман философиясы ХХ ғ-дың басынан бергі батыстық, әлемдік, және әрбір ұлттық философиядағы философия пәнінің мамандандырылуына ілесіп пайда блған философиялық ізденіс өрлеуі.[53]

Батыста "қазіргі заман философиясы" техникалық термині батыс философиясы тарихының ХХ және ХХІ ғасырдағы беталысы мен жаңашылдықтарын көрсетеді. Кейде бұл термин Жаңа заман философиясымен, постмодернизм филосфиясымен (жаңа заманды сынаушы құрлықтық философия) шатастырылуы мүмкін.

Қазіргі заман құрлықтық философия Франц Брентано, Эдмунд Гуссерль, Адольф Рейнах және Мартин Хайдеггердің еңбектерінен басталып, феноменологиялық әдісті дамытты. Бұл даму Готлоб Фреге мен Бертран Расселдің заманауи логика арқылы тіл анализін жасайтын жаңа философиялық әдіс ашуымен бір уақытта іске асты ("аналитикалық философия" ұғымы осыдан басталды).[54]

Орта шығыс философиясыӨңдеу

Үнді философиясыӨңдеу

Джайнизм философиясыӨңдеу

Бұдда философиясыӨңдеу

Индуизм философиясыӨңдеу

Шығыс Азия философиясыӨңдеу

Африка философиясыӨңдеу

Үндістер философиясыӨңдеу

Философиядағы әйелдерӨңдеу

Философияның тармақтарыӨңдеу

Эпистемология, метафизика и смежные отраслиӨңдеу

ЭпистемологияӨңдеу

метафизикаӨңдеу

Сана және тілӨңдеу

Құндылық теориясыӨңдеу

ЭтикаӨңдеу

ЭстетикаӨңдеу

Саяси философияӨңдеу

Логика, ғылым және математикаӨңдеу

ЛогикаӨңдеу

Ғылым философиясыӨңдеу

Математика философиясыӨңдеу

Басқа салаларӨңдеу

Дін философиясыӨңдеу

МетафилософияӨңдеу

Философия тарихыӨңдеу

Қолданбалы философияӨңдеу

ҚоғамӨңдеу

Кәсіптік философияӨңдеу

Тағы да қараңызӨңдеу

Философия туралы дәстүрлі түсініктерӨңдеу

философия (кейде пәлсапа) — адамзат баласының сонау ықылым заманнан басталған білімі, қоғамдық сананың формасы, болмыс пен танымның жалпы заңдылықтары туралы ілім. Кез-келген адамды әлем, қоршаған орта, қоғам, дін, діл, білім, саясат, мәдениет секілді мәселелер бей-жай қалдырмайтыны айдан анық. Міне, осы іспеттес мәселелер философия пәнінің негізгі қарастыратын бөлімдері болып табылады. Философия сөзі грек тілінен аударғанда - даналыққа деген махаббат мағынасын білдіреді. Б.з.д. 7-6 ғ.ғ. Ежелгі Үндістан, Қытай және Грекия жерлерінде бір уақытта пайда болады. Мәліметтерге сүйенсек, «философия» терминін алғаш қолданған Антика дәуірінің атақты пәлсапашысы (философы) және математигі Пифагор.

Философия дүниеге көзқарастың бір түрі. Дүниеге көзқарас - дүние туралы жалпы пікірлер жиынтығы және адамның әлемдегі орны жайлы көзқарасы. Тарихи тұрғыда қарайтын болсақ, дүниеге көзқарас үш негізгі типтен тұрады: Мифологиялық, діни, философиялық.

  • Мифология (гр. Myfos - аңыз, logos - ілім) - әлемді фантастикалық және ақиқат жағдайда түсінетін қоғамдық сананың бір түрі. Мифологиялық туындыларда әлемнің қалыптасуы, жер, адам, тіршілік, өмір және өлім секілді мәселелер көп кездеседі. Мифтің ерекшелігі: табиғат және табиғат құбылыстарына жан бітіру, фантастикалық құдайлардың болуы, олардың қарым-қатынасы, адамзат баласымен араласуы т.б.
  • Дін- бәрінен жоғары жаратушы күшке және оның қоршаған орта мен адам баласына әсері бар деп есептейтін сенім-нанымға негізделген көзқарас формасы. Діннің мифологияға ұқсастығы бар: Әлемнің пайда болуы, жер бетіндегі тіршілік, адамның іс-әрекеті туралы адамгершілік-этикалық мәселелерді алға қояды. Қоғамды игі істерге шақыруда: мәдениеттің қалыптасуына әсер етуімен қатар адам баласын сыйласымдылыққа, әділеттілікке, төзімділікке тәрбиелеп, өзіндік парыз мәселесін түсіндіруде діннің атқарар маңызы ерекше.
  • Философия - дүниеге көзқарастың ғылыми-теориялық түрі. Философиялық көзқарас мифологиялық және діни көзқарастан айырмашылығы - нақты ұғымдарға, категорияларға сүйене отырып логикалық ой қорыту ерекшелігінің бар болуы. Философия даму барысында үш кезеңнен өтті: Космоцентризм, теоцентризм, антропоцентризм.
  1. Космоцентризм - әлемді түсіндіруде ғарыштың шексіз сыртқы күші қолдана отырып, ой тұжырымдау (философияның бұл кезеңі Ежелгі Үнді, Қытай және Ежелгі Грек жерлерінде көп таралды ) .
  2. Теоцентризм - барлық тіршілік атаулыны жоғары жаратушы күш - Құдай арқылы түсіндіру (Ортағасырлық Еуропа философиясына тән ерекшелік).
  3. Антропоцентризм - негізгі орталық мәселесі адам болып табылатын философиялық көзқарас (Қайта өрлеу дәуірімен жаңа заман, қазіргі заман философиялық мектептерінде қарастырылады).

Философияның пайда болуы адамзат баласының білім деңгейі мен ой-санасының едәуір дамуына байланысты әлемді ғылыми тұрғыда түсінуімен орайлас дүниеге келді.

Сан қырлы табиғат құбылыстарының мәнісін түсінуге тырысқан ойшылдардың философиялық көзқарастары - философия ғылымының беташары іспеттес болды. Алғашқы философиялық ойлардың формасы натурфилософиялық бағытта дамыды.

Философия пәні қоғамның дамуымен тығыз байланыста бола отырып, рухани өмірдің барлық қырларын қамтыды. Философияны алғаш рет ерекше теориялық білім ретінде жинақтап дәлелдеген ерте грек философы Аристотель (б.з.д. 384-322 ж.ж.).

Философияның өз алдына ғылым болып қалыптасу барысында қарастыратын мәселелеріде айқындала түсті: Онтология - болмыс туралы ілім (немесе дүниенің бастамасы жайында); гносеология - таным туралы ілім; Аксиология - рухани құндылықтар туралы ілім; Праксиология – адам шығармашылығы туралы ілім; Антропология - адам туралы ілім; Логика - дұрыс ой-қорыту жөніндегі ілім.

Философия пәнінің зерттейтін сұрақтары: болмыстың өмір сүру жағдайы, материя, оның формалары, сана және санасыздық, адам, оның өмірдегі мәні мен әлемдегі алатын орны, жан, адамның рухани өмірі, қоғам, табиғат, өркениет, экология, дүниені танып білу, қозғалыс, диалектика және оның заңдары.

Ф.Энгельстің тұжырымдауы бойынша философияның негізгі сұрағы - ойлаудың (сананың) болмысқа, рухтың материяға (табиғатқа) қатынасы. Міне, осы мәселеге байланысты қоршаған орта мен адамның әлемдегі алатын орыны айқындала түспек. Философияның негізгі пәні мен обьектісі - адам және оның әлемдегі орыны.

Философияның негізгі мәселесін (ойлау мен болмыстың ара қатынасы туралы) сөз еткенде бұл сұрақтың екі жағы бар екенін ажырата білу керек.

бірінші жағы: дүниенің негізі, бастамасы не - идея, рух па әлде материя ма деген онтологиялық (болмыс туралы ілім) сұрақ қояды.

екінші жағы: адам баласы дүниені танып-біле ала ма әлде танып-біле алмай ма деген гносеологиялық (таным туралы ілім) мәселе көтереді.

Философияның онтологиялық мәселесіне байланысты философияда негізгі екі бағыт пайда болды. Олар материализм және идеализм.

Онтологиялық сұрақ - дүниенің бастамасы не, дүниенің негізі материя не сана, рух па деген деген сұрақ төңірегінде мәселе қозғаса, ал гносеология - дүниені танып-білу мүмкін бе әлде мүмкін емес пе деген сұрақ қояды.

Дүниенің алғашқы бастамасы, түп негізі не деген сұраққа жауап беру барысында философияда екі негізгі бағыт пайда болды, олар: материализм және идеализм.

Материалистік бағыт-дүниенің негізі кез-келген бір материядан тұрады, материя-санаға тәуелсіз реалды өмір сүретін, өзіндік заңдылықтармен дамуға қабілетті деп тұжырымдайтын пікір.

Материя — адамның санасынан тыс, тәуелсіз өмір сүретін және санада бейнеленетін (сана арқылы сипаттауға болады) обьективті шындық. Материя әлемде нақты өмір сүретін шексіз көп обьектілер мен формалардың субстанциялық негізі болып табылады.

Материалист - философтардың қатарына саналатындар: Демокрит, Фалес, Анаксимандр, Анаксимен, Эпикур, Бэкон, Локк, Спиноза, Дидро, Герцен, Чернышевский, Маркс, Энгельс, Ленин т.б.

Идеализм - философияның негізгі мәселесін шешудегі материализмге қарама-қарсы бағыт, яғни материя мен сана қатынасында дүниенің бастамасы ретінде сананы (идеяны), рухты жақтайтын көзқарас.

Идеализм екі түрлі пікірге бөлінеді:

- Объективті идеализм (Платон, Лейбниц, Гегель),

- Субъектвті идеализм (Беркли, Юм).

Обьективті идеализм өкілдерінің тұжырымдауы бойынша тек қана реалды идея ғана бар, идея - алғашқы, барлық қоршаған орта, шындық - «идеялар әлемі» және «заттар әлемі» болып бөлінеді. «Идеялар әлемі» (эйдос) әлемдік зердеде өмір сүреді, заттар әлемі - өзіндік тіршілігі жоқ, жекелеген заттар Жаратушыға ғана тән құбылыс, «идеялар әлемі» санадан тәуелсіз өмір сүреді, себебі, адамның ойы, идея тіпті табиғаттың өзі абсолюттік идеяның, дүниежүзілік, әлемдік рухтың бір бөлшегі ғана, яғни дүниенің негізі - о дүниелік сана, «абсолютті рух». Обьективті идеализм әдетте теологиямен бірігіп кетеді де, діннің өзіндік бағыт алған философиялық негізі болып табылады.

Субьективті идеализм - бүкіл дүние - біздің санамызда, субьектінің сана-сезімінің жасаған немесе біздің түйсіктеріміздің, алған әсеріміздің жиынтығы. Бұл жағдайда алғашқы бастамаға адамның санасы алынады да, сонан кейін барып одан табиғат шығарылады, соған орай заттар мен бүкіл дүниенің объективті өмір сүруі, олардың даму заңдылықтары теріске шығарылады, өйткені адам санасынан тыс материя да, рух та жоқ»,- деген пікірді ұстанды.

Уақыт өте келе дүниенің бастамасы мәселесіне байланысты философияда бірнеше пікірлер қалыптаса бастады. Олардың қатарына: монизм, дуализм деизм саналады.

Монизм (гр. Monos - біреу, жалғыз) – дүниенің алғашқа негізі ретінде бір ғана бастаманы мойындайтын философиялық ілім. Идеалистер үшін алғашқы бастама - идея, сана. Материалистер үшін - материя алғашқы бастама болып табылады.

Дуализм (лат. Duo - екеу) –монизмге қарсы, дүниенің негізі екі бастамадан тұрады, екеуі бірін-бірі толықтырып отырады деп тұжырымдайтын пікір. Негізін салған Р.Декарт.

Деизм - (лат. Dues - Құдай) дүниенің негізін Құдай жаратты, бірақ, адамның іс-әрекетімен қоғам өміріне араласпайды деп тұжырымдау. Негізін салған 17 ғ. Ағылшын философы, лорд Чербери.

Философияның негізгі сұрағының екінші жағы дүниені танып-білу мәселесі екендігі жоғарыда айтылған болатын. Бұл мәселені қарастыру барысында қарама-қарсы көзқарастар пайда болды, олар философиядағы гностицизм және агностицизмдік көзқарастар.

Гностицизм (гр. gnostos - білім) дүниені танып-танып білу мүмкіндігіне сенетін, мойындайтын ілім. Адамның санасы, зердесі дүниенің барлық қыр-сырларын танып-біле алады деп тұжырымдайтын философиялық көзқарас.

Агностицизм (гр. а - теріске шығару, ал gnostos - білім) - дүниені танып-білу мүмкіндігін теріске шығаратын ілім. Терминді алғаш ағылшын жаратылыс зерттеушісі Гексли енгізді.

Дүниеге философиялық көзқарастың мәні онтологиялық және гносеологиялық мәселелерді қарастырумен ғана анықталып, шектелмейді. Әлемді философиялық тұрғыдан қараған кезде танып-білудің қандай әдіс қолданылатындығын естен шығармауымыз керек. Егер философия тарихына жүгінетін болсақ, бір-біріне қарама-қарсы екі ойлау әдісі-диалектика мен метафизикалық әдістерін аңғарамыз.

Диалектика (гр. Diolegomai - әңгімелесу, пікірлесу) – обьективті шындықтың, табиғаттың, қоғамның, ойлаудың даму заңдылықтарын зерттейтін ілім. Антика дәуірінің өзінде-ақ дүниенің, тіршіліктің өзгермелілігін мойындап, шындық атаулыны үнемі дамып, өзгеріп отыратын процесс ретінде қабылдады. Осы жағдайларға байланысты кез-келген нәрсенің бірлігі мен қарама-қайшылықтар күресінің қатынасын көрсетуде диалектиканың маңызы зор (Гераклит, Пифагоршылдар).

Метафизика. Ерте заманда бұл сөз өмірдегі барлық нәрсенің түп негізі туралы ілім деге мағынаны білдірген. 16 ғасырдан бастап «Метафизика» терминімен қатар сол мағынада «Онтология» терминіде қолданылды.

Метафизика - заттар мен құбылыстар бір-бірімен байланыссыз, қозғалмайтын, мәңгі-бақи бір қалыпты, ішкі қайшылықтары жоқ деп есептейтін философиялық ілім (сөзбе-сөз аударғанда - «физикадан кейінгі келетін» мағынасын білдіреді).

Тағы қараңызӨңдеу

ДереккөздерӨңдеу

  1. Strong's Greek: 5385. φιλοσοφία (philosophia) — the love or pursuit of wisdom.
  2. https://www.etymonline.com/search?q=philosophy, Online Etymology Dictionary
  3. The definition of philosophy is: "1. orig., love of, or the search for, wisdom or knowledge 2. theory or logical analysis of the principles underlying conduct, thought, knowledge, and the nature of the universe". Webster's New World Dictionary (Second College ed.).
  4. Philosophy. University of Oxford Press (2020). Тексерілді, 28 наурыз 2019.
  5. Empiricism and the Philosophy of Mind — Routledge and Kegan Paul Ltd.. — P. 1, 40.
  6. Chalmers, David J. (1995). "Facing up to the problem of consciousness". Journal of Consciousness Studies 2 (3): 200, 219. http://www.consc.net/papers/facing.html. Retrieved 28 March 2019. 
  7. Henderson, Leah (2019). "The problem of induction". Stanford Encyclopedia of Philosophy. https://plato.stanford.edu/archives/spr2019/entries/induction-problem/. Retrieved 28 March 2019. 
  8. Adler Mortimer J. [[[:Үлгі:Google books]] Ұлы идеяларды қалай ойлауға болады: Батыс өркениетінің ұлы кітаптарынан бастап, How to Think About the Great Ideas: From the Great Books of Western Civilization] — Chicago, Ill.: Open Court. — ISBN 978-0-8126-9412-3.
  9. Quinton, Anthony, The ethics of philosophical practice, p. 666, Philosophy is rationally critical thinking, of a more or less systematic kind about the general nature of the world (metaphysics or theory of existence), the justification of belief (epistemology or theory of knowledge), and the conduct of life (ethics or theory of value). Each of the three elements in this list has a non-philosophical counterpart, from which it is distinguished by its explicitly rational and critical way of proceeding and by its systematic nature. Everyone has some general conception of the nature of the world in which they live and of their place in it. Metaphysics replaces the unargued assumptions embodied in such a conception with a rational and organized body of beliefs about the world as a whole. Everyone has occasion to doubt and question beliefs, their own or those of others, with more or less success and without any theory of what they are doing. Epistemology seeks by argument to make explicit the rules of correct belief formation. Everyone governs their conduct by directing it to desired or valued ends. Ethics, or moral philosophy, in its most inclusive sense, seeks to articulate, in rationally systematic form, the rules or principles involved. in Honderich 1995.
  10. Quinton, Anthony. 1995. "The Ethics of Philosophical Practice." P. 666 in The Oxford Companion to Philosophy, edited by T. Honderich. New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-866132-0. "Philosophy is rationally critical thinking, of a more or less systematic kind about the general nature of the world (metaphysics or theory of existence), the justification of belief (epistemology or theory of knowledge), and the conduct of life (ethics or theory of value). Each of the three elements in this list has a non-philosophical counterpart, from which it is distinguished by its explicitly rational and critical way of proceeding and by its systematic nature. Everyone has some general conception of the nature of the world in which they live and of their place in it. Metaphysics replaces the unargued assumptions embodied in such a conception with a rational and organized body of beliefs about the world as a whole. Everyone has occasion to doubt and question beliefs, their own or those of others, with more or less success and without any theory of what they are doing. Epistemology seeks by argument to make explicit the rules of correct belief formation. Everyone governs their conduct by directing it to desired or valued ends. Ethics, or moral philosophy, in its most inclusive sense, seeks to articulate, in rationally systematic form, the rules or principles involved." (p. 666).
  11. [[[:Үлгі:Google books]] The Oxford Handbook of Skepticism] — 1st. — Oxford University Press. — ISBN 978-0-19-983680-2.
  12. Glymour Clark Chapters 1–6 // Thinking Things Through: An Introduction to Philosophical Issues and Achievements — 2nd. — A Bradford Book. — ISBN 978-0-262-52720-0.
  13. Pritchard, Duncan Contemporary Skepticism.
  14. Plato. 2009 [360 BC]. The Republic, translated by B. Jowett, transcripted by D. C. Stevenson. The Internet Classics Archive, MIT. Retrieved 8 May 2020.
  15. Timpe, Kevin. "Free Will". Internet Encyclopedia of Philosophy. Үлгі:ISSN. Retrieved 8 May 2020.
  16. "The English word "philosophy" is first attested to c. 1300, meaning "knowledge, body of knowledge." Douglas Harper. 2020. "philosophy (n.)." Online Etymology Dictionary. Retrieved 8 May 2020.
  17. Shapin Steven [[[:Үлгі:Google books]] The Scientific Revolution] — 1st. — University Of Chicago Press. — ISBN 978-0-226-75021-7.
  18. Briggle, Robert, and Adam Frodeman When Philosophy Lost Its Way | The Opinionator (11 January 2016).
  19. Sartwell Crispin Beauty — Spring 2014..
  20. Plato, Hippias Major | Loeb Classical Library.
  21. [[[:Үлгі:Google books]] Against Method] — 4th. — Verso. — ISBN 978-1-84467-442-8.
  22. Murray, Dale. "Robert Nozick: Political Philosophy". Internet Encyclopedia of Philosophy. Үлгі:ISSN. Retrieved 8 May 2020.
  23. Richardson, Henry S. "The Basic Structure of Society." Section 2a in "John Rawls (1921—2002)." Internet Encyclopedia of Philosophy. Үлгі:ISSN. Retrieved 8 May 2020.
  24. More Thomas [[[:Үлгі:Google books]] Utopia] — Courier Corporation. — ISBN 978-0-486-11070-7.
  25. Metaphysics.
  26. Epistemology.
  27. McGinn Colin [[[:Үлгі:Google books]] Problems in Philosophy: The Limits of Inquiry] — 1st. — Wiley-Blackwell. — ISBN 978-1-55786-475-8.
  28. Chalmers, David. 7 May 2013. "Why isn't there more progress in philosophy?" [video lecture]. Moral Sciences Club. Faculty of Philosophy, University of Cambridge. Retrieved 8 May 2020.
  29. Brewer Talbot [[[:Үлгі:Google books]] The Retrieval of Ethics] — 1st. — Oxford: Oxford University Press. — ISBN 978-0-19-969222-4.
  30. Introduction // The Oxford Handbook of World Philosophy — Oxford University Press. — ISBN 9780195328998.
  31. a b c Д.С. Раев, философия ғылымдарының докторы, профессор; А. Сағиқызы, философия ғылымдарының докторы, доцент; М.З. Изотов, философия ғылымдарының докторы, профессор: ҚАЗАҚ ФИЛОСОФИЯСЫ ТАРИХЫ(ежелгі дәуірден қазіргі заманға дейін)Қазақ философиясының қалыптасуы: ежелгі түркілік дәуір1-том, Алматы 2014.
  32. Мәңгілік сарын – Қорқыт Ата мұрасы https://egemen.kz/article/179483-manhgilik-saryn-%E2%80%93-qorqyt-ata-murasy © egemen.kz
  33. Тоныкөк – даңғайыр жырау, данышпан білге, дарабоз қолбасшы https://egemen.kz/article/218795-tonykok-%E2%80%93-danhghayyr-dgyrau-danyshpan-bilge-daraboz-qolbasshy © egemen.kz
  34. a b Жанат АЙМҰХАМБЕТ: ТҮРКІ МИФОЛОГИЯСЫ: ТИПОЛОГИЯЛЫҚ СИПАТЫ, ОРТАҚ МОТИВТЕР ЖӘНЕ КЕЙІПКЕРЛЕР, TÜRK DÜNYASI, Dil ve Edebiyat Dergisi/TURKISH WORLD, Journal of Language and Literature. Issue: 43 (Bahar-Spring 2017) - ISSSN: 1301-0077 Ankara, TURKEY. DOI Numarası/DOI Number: 10.24155/tdk.2017.2
  35. Күлтегін, Білге қаған ескерткіші мәтінінде былай делінген: «Üze Kök: Teŋіri:asïra:yaγïz: Jer: qïlïntaquda: ekin ara: Kisi oγulï: qïlïnmïs:kisi:oγulïnta: üze: ečüm apam: Bumïn qaγan:Estemi qaγan:olurmïš: olurupan: Türük:budunïγ: Elin:törüsün:tuta:bermis: iti:bermis:" - "Үстіңгі жоғарыда Көк Тәңірі, Астыңғы төменде қоңыр (қатты) Жер жаратылғанда Екеуінің арасында Кісі ұлдары ( адамбаласы) жаратылған екен. Кісі ұлдарын ( адамбаласын) билеп ата-бабам Бұмын қаған, Естемі қаған отырды. Олар билік етіп отырып, Түрік халқының Елдігін, төрелігін ұстай білді, жетілдіре білді." Білге қаған ғұрыптық кешені және бітіктасы
  36. Көне түріктердің наным-сенімдері http://www.atalarmirasi.org/211-kone-turikterdinh-nanym-senimderi
  37. ГУМИЛЕВ, Лев (1994), Көне түріктер. Алматы: Білім баспасы. 78 бет
  38. Құрастырушылар: Ә.Н.Нысанбаев, А.Г.Косиченко. Сарапшы, Сәбит Мұрат: Қазақ халқының философиялық мұрасы. XV кітап. ҚАЗАҚ ФИЛОСОФИЯСЫНА КІРІСПЕ 1. Қазақ философиясын зерттеудің методологиялық мәселелері
  39. АБЫЛҚАСЫМОВ, Болат: Қазақтың көне наным-сенімдеріне қатысты ғұрыптық фольклоры. Алматы: Атамұра-Қазақстан. 1994 ж. 23-ші бет.
  40. ЖҰРТБАЙ, Тұрсын , Мәңгілік аңсар. Алматы: "Орхон" баспа үйі. 2014 ж. 6-шы бет.
  41. Академик Ә. Нысанбаев пен профессор Н. Аюповтың зерттеуі. М. Бижанова: Қазақ халқының рухани мұрасын игерудегі ұлттық философияның рөлі https://e-history.kz/kz/history-of-kazakhstan/show/8885/
  42. Дүйсенғазин Cерікзат Мақсұтұлы: Ахмет Байтұрсынұлы және «Зар заман» әдебиеті
  43. Әсел Сарқыт: Қазақ жыраулар әдебиетіндегі басты идеология
  44. Ғ.М. Əбілқасов:Қазақтың би-шешендерінің асыл мұрасы
  45. Құдайберген МӘМБЕТОВ, (филология ғылымдарының кандидаты, Түркология ғылыми-зерттеу институтының аға ғылыми қызметкері.) Қазақ хандығы және жыраулар поэзиясы
  46. Тілекжан РЫСҚАЛИЕВ: Абай философиясының қыры мен сыры
  47. Жақан Молдабеков: Абайдың адамтануы, 2013ж
  48. [[[:Үлгі:Google books]] Lectures on the History of Philosophy: Greek philosophy] — Clarendon Press. — P. 33. — ISBN 978-0-19-927906-7.
  49. Collinson, Diane Fifty Major Philosophers, A Reference Guide. — P. 125.
  50. Donald Rutherford The Cambridge Companion to Early Modern Philosophy. Cambridge: Cambridge University Press. 2006. ISBN 978-0-521-82242-8 «Көбінесе бұл кезең бірнеше ұлы ойшылдардың жетістіктерімен байланысты болды: "Рационалистер" деп аталатындар (Декарт, Спиноза, Лейбниц) және «эмпириктер» (Локк, Беркли, Юм), олардың талпыныстары Канттың "Сыни философиясында" ең жоғары деңгейге жетті. Бұл канондық тұлғалар философиялық мәңгілік сұрақтарға қарата терең әрі байсалды тұжырымдамаларымен атақты болды .." (1-бет).
  51. Steven Nadler: A Companion to Early Modern Philosophy. John Wiley & Sons. 2008. ISBN 978-0-470-99883-0 "Алғашқы жаңа дәуір философиясын зерттеуде біз ойшылдардың алуан сұрақтары мен ұлан-қайыр пантеонына назар аударуымыз керек: дәстүрлі канондық тұлғалар: (Декарт, Спиноза, Лейбниц, Локк, Беркли және Юм), дегенмен бұлардан басқа өте көп көмекші тұлғалар бар. ... (2-бет).
  52. Bruce Kuklick. Жеті ойшыл және олар қалай өскен: Декарт, Спиноза, Лейбниц; Локк, Беркли, Юм; Кант (Seven Thinkers and How They Grew: Descartes, Spinoza, Leibniz; Locke, Berkeley, Hume; Kant.) In Philosophy in History, edited by Rorty, Schneewind, and Skinner. Cambridge: Cambridge University Press. 1984. "Әдеби, философиялық және тарихи зерттеулер көбінесе канондық деген ұғымға сүйенеді. олар мысалы американ философиясыда ғалымдар теолог Джонатан Эдвардстан Джон Дьюиге дейін; американдық әдебиетте Джеймс Фенимор Куперден Ф. Скотт Фицджеральдқа дейін; саяси теорияларда Платоннан Гоббс пен Локкқа дейінгі …… Егер АҚШ-тағы бір философтан менің зерттеуімде жеті тұлға неге жаңа заман философиясын құрайтынын сұраса, алғашқы жауап былай болады: олар таңдаулылар болды, және олардың арасында тарихи және философиялық байланыс бар". (125-бет).
  53. The publication of Husserl's Logical Investigations (1900–01) and Russell's The Principles of Mathematics (1903) is considered to mark the beginning of 20th-century philosophy (see Spindel Conference 2002–100 Years of Metaethics. The Legacy of G.E. Moore, University of Memphis, 2003, p. 165).
  54. See, e.g., Michael Dummett, The Origins of Analytical Philosophy (Harvard University Press, 1994), or C. Prado, A House Divided: Comparing Analytic and Continental Philosophy (Prometheus/Humanity Books, 2003).